Khi công chúng trở thành “người tiêu dùng thông minh” trong thời đại AI

Chỉ trong vài năm trở lại đây, trí tuệ nhân tạo đã bước ra khỏi phạm vi công nghệ chuyên biệt để trở thành một phần quen thuộc trong đời sống thường nhật. Từ việc tìm kiếm thông tin, dịch thuật, viết nội dung, tạo hình ảnh đến sản xuất video, AI đang làm thay đổi gần như toàn bộ hệ sinh thái truyền thông số.

Theo nhiều nghiên cứu quốc tế, AI hiện được các cơ quan báo chí ứng dụng ngày càng rộng rãi trong biên tập, phân tích dữ liệu, gợi ý xu hướng và cá nhân hóa nội dung cho độc giả. Một số khảo sát về truyền thông số cho thấy lượng công chúng sử dụng các công cụ AI trên thế giới đã tăng mạnh trong hai năm gần đây, đặc biệt ở nhóm người trẻ.

Không khó để nhận thấy sự thay đổi trong thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng hiện nay. Nếu trước đây, độc giả chủ yếu truy cập báo điện tử hoặc xem bản tin truyền hình theo khung giờ cố định, thì nay phần lớn thông tin được tiếp cận qua mạng xã hội, nền tảng video ngắn và các công cụ tìm kiếm có tích hợp AI. Chỉ với vài câu hỏi đơn giản, người dùng có thể nhận được bản tóm tắt thông tin, gợi ý nội dung hay thậm chí cả những bài viết được tạo tự động.

Điều này giúp công chúng tiếp cận thông tin nhanh hơn, tiện lợi hơn nhưng đồng thời cũng đặt ra nguy cơ nhiễu loạn thông tin. AI có thể tạo ra văn bản, hình ảnh, giọng nói giả với độ chân thực rất cao. Các “deepfake” hay tin giả do AI tạo ra đang trở thành một thách thức lớn đối với báo chí và xã hội.

Một nghiên cứu quốc tế về báo chí tự động cho thấy AI ngày càng được sử dụng trong sản xuất nội dung tin tức, từ các bản tin tài chính, thời tiết đến tối ưu hóa phân phối nội dung. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cảnh báo việc lạm dụng AI có thể khiến thông tin trở nên thiếu chiều sâu, giảm tính xác thực và làm suy yếu vai trò của nhà báo.

Tại Việt Nam, AI cũng đang tạo nên làn sóng chuyển đổi mạnh mẽ trong môi trường truyền thông số. Nhiều tòa soạn bắt đầu ứng dụng AI để hỗ trợ biên tập, dựng video, chuyển giọng đọc, phân tích hành vi độc giả. Các hội thảo quốc tế gần đây tại Hà Nội đều nhấn mạnh AI là xu hướng tất yếu của báo chí hiện đại, nhưng báo chí chuyên nghiệp vẫn phải giữ vai trò trung tâm trong việc bảo đảm tính xác thực và giá trị nhân văn của thông tin.

Trong bối cảnh đó, công chúng số không còn là những người tiếp nhận thông tin thụ động. Họ buộc phải trở thành “người tiêu dùng thông minh”, biết kiểm chứng, đối chiếu và lựa chọn nguồn tin đáng tin cậy giữa “biển” thông tin thật giả đan xen.

Bạn Thu Hằng - sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền cho biết: “Em thấy AI rất hữu ích vì giúp tìm kiếm thông tin nhanh hơn, hỗ trợ học tập hiệu quả hơn. Nhưng nhiều lúc em cũng hoang mang vì có những hình ảnh hoặc video nhìn rất thật nhưng thực chất là giả. Nếu không kiểm chứng kỹ thì rất dễ bị dẫn dắt”.

Trong khi đó, Trần Đức Minh, sinh viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng: “Điều đáng lo nhất là nhiều người trẻ hiện nay có xu hướng đọc thông tin rất nhanh, chỉ xem tiêu đề hoặc các đoạn tóm tắt do AI gợi ý mà không đọc toàn bộ nội dung. Điều này dễ khiến người đọc hiểu phiến diện hoặc bị thao túng cảm xúc”.

Thực tế cho thấy, trong môi trường số, tốc độ lan truyền thông tin thường vượt xa khả năng kiểm chứng. Một thông tin sai lệch nếu được AI hỗ trợ lan tỏa có thể tiếp cận hàng triệu người chỉ trong thời gian ngắn. Vì vậy, năng lực tiếp nhận thông tin của công chúng đang trở thành “lá chắn” quan trọng trước các nguy cơ thao túng truyền thông.

Các chuyên gia truyền thông nhận định, trong thời đại AI, kỹ năng số không chỉ dừng lại ở việc sử dụng công nghệ mà còn bao gồm khả năng nhận diện tin giả, hiểu cách vận hành của thuật toán và biết phản biện thông tin. Đây sẽ là một trong những yêu cầu quan trọng đối với công dân số trong tương lai.

Báo chí chính thống giữ vai trò “neo” niềm tin trong không gian số

Làn sóng AI không chỉ tác động đến công chúng mà còn đặt báo chí trước áp lực thay đổi mạnh mẽ. Nhiều cơ quan báo chí đang phải cạnh tranh trực tiếp với các nền tảng số và các công cụ AI tạo sinh trong cuộc đua về tốc độ và lượng truy cập.

Một số báo cáo quốc tế cho thấy các công cụ tìm kiếm tích hợp AI đang khiến lưu lượng truy cập vào báo điện tử suy giảm đáng kể do người dùng có xu hướng đọc trực tiếp phần tóm tắt thay vì truy cập nguồn tin gốc. Điều này đặt ra thách thức lớn đối với mô hình báo chí truyền thống.

Tuy nhiên, chính trong bối cảnh “bùng nổ” thông tin do AI tạo ra, giá trị của báo chí chính thống lại càng trở nên quan trọng. Bởi AI có thể tổng hợp dữ liệu rất nhanh, nhưng chưa thể thay thế hoàn toàn vai trò của nhà báo trong việc xác minh thông tin, tiếp cận hiện trường, phản ánh hơi thở cuộc sống và truyền tải giá trị nhân văn.

Nhiều chuyên gia quốc tế cho rằng “niềm tin” sẽ là yếu tố quyết định sự tồn tại của báo chí trong thời đại AI. Khi công chúng bị bủa vây bởi vô số nội dung khó kiểm chứng, họ sẽ tìm đến những cơ quan báo chí có uy tín, có trách nhiệm xã hội và có chuẩn mực nghề nghiệp rõ ràng.

Tại Việt Nam, các cơ quan báo chí cũng đang từng bước xây dựng nguyên tắc ứng dụng AI theo hướng hỗ trợ chứ không thay thế con người. AI có thể giúp xử lý dữ liệu nhanh hơn, tối ưu quy trình sản xuất tin bài, nhưng khâu quyết định cuối cùng vẫn thuộc về nhà báo và ban biên tập.

Nhà báo trẻ hiện nay không chỉ cần kỹ năng viết, tác nghiệp mà còn phải hiểu công nghệ, hiểu thuật toán và biết khai thác AI một cách có trách nhiệm. Trong khi đó, công chúng cũng cần được trang bị “sức đề kháng số” để không bị cuốn theo những luồng thông tin sai lệch.

Theo nhiều chuyên gia, một trong những thách thức lớn hiện nay là làm sao để báo chí vừa tận dụng được sức mạnh công nghệ, vừa bảo đảm tính độc lập, khách quan và nhân văn. Nếu chạy theo tốc độ hoặc quá phụ thuộc vào AI, báo chí có thể đánh mất bản sắc và niềm tin công chúng.

Trong hành trình 101 năm của Báo chí Cách mạng Việt Nam, báo chí luôn giữ vai trò là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng, văn hóa. Từ báo in truyền thống đến báo chí đa nền tảng hôm nay, điều làm nên sức sống của báo chí không chỉ là công nghệ hay hình thức thể hiện, mà cốt lõi vẫn là sự trung thực, trách nhiệm và phụng sự xã hội.

Làn sóng AI chắc chắn sẽ còn tiếp tục làm thay đổi sâu sắc môi trường truyền thông trong những năm tới. Nhưng dù công nghệ có phát triển đến đâu, báo chí vẫn cần giữ vai trò dẫn dắt, kiểm chứng và bảo vệ sự thật. Đồng thời, công chúng số cũng phải trở thành những người tiếp nhận thông tin có trách nhiệm, biết chọn lọc và phản biện.

Trong kỷ nguyên AI, niềm tin sẽ là “tài sản” lớn nhất của báo chí. Và để giữ được niềm tin ấy, không chỉ người làm báo mà cả công chúng đều phải học cách thích nghi, tỉnh táo và nhân văn hơn trước dòng chảy dữ liệu không ngừng của thời đại số.

Báo chí trong kỷ nguyên số: Cuộc cạnh tranh không còn là tốc độ mà là niềm tin

Quỳnh Hương