Giữa những cánh rừng tự nhiên trên núi Bà Đen (Tây Ninh), các đàn chà vá chân đen vẫn đang sinh sống ổn định, di chuyển linh hoạt trên tầng tán cây và góp phần tạo nên giá trị đa dạng sinh học đặc sắc của khu vực. Kết quả điều tra mới đây đã bổ sung những cơ sở khoa học quan trọng, phục vụ việc xây dựng các giải pháp bảo tồn bền vững đối với loài linh trưởng quý hiếm này.

Loài linh trưởng quý hiếm cần được bảo vệ

Không chỉ là điểm du lịch nổi tiếng của tỉnh Tây Ninh, núi Bà Đen còn sở hữu hệ sinh thái rừng tự nhiên giàu giá trị sinh học. Trong khu vực này, nhiều loài động vật hoang dã vẫn đang được bảo tồn, trong đó có chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) - loài linh trưởng quý hiếm đang nhận được sự quan tâm đặc biệt của giới bảo tồn trong và ngoài nước.

Tại Hội thảo tham vấn “Hiện trạng và giải pháp bảo tồn loài chà vá chân đen tại Tiểu khu 66, Khu rừng Văn hóa - Lịch sử núi Bà” do Ban Quản lý Khu du lịch quốc gia Núi Bà Đen tổ chức mới đây, các nhà khoa học, chuyên gia và cơ quan quản lý đã cùng đánh giá thực trạng quần thể chà vá chân đen đang sinh sống tại khu vực.

Theo Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên và Phát triển, chà vá chân đen là một trong 25 loài linh trưởng của Việt Nam, thuộc nhóm khỉ ăn lá.

Hiện Việt Nam ghi nhận ba loài chà vá gồm chà vá chân nâu - biểu tượng của thành phố Đà Nẵng, chà vá chân xám và chà vá chân đen. Đây là loài đặc hữu của khu vực Đông Dương, phân bố tại Việt Nam (Cát Tiên, Núi Chúa, Bù Gia Mập) và Campuchia. Theo Danh lục Đỏ IUCN năm 2025, chà vá chân đen được xếp ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR), trong khi Sách đỏ Việt Nam năm 2024 xếp ở mức Nguy cấp (EN). Loài này cũng thuộc nhóm IB - nhóm động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm được pháp luật Việt Nam bảo vệ nghiêm ngặt theo Thông tư 85/2025/BNNMT.

Ông Bùi Thanh Tùng, Trưởng phòng Bảo tồn loài, Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên và Phát triển cho biết để đánh giá hiện trạng quần thể chà vá chân đen tại núi Bà Đen, nhóm nghiên cứu đã triển khai đồng thời nhiều phương pháp điều tra khác nhau, gồm khảo sát trên 20 tuyến, 10 điểm quan sát, kết hợp bẫy ảnh và thiết bị bay không người lái tích hợp công nghệ tầm nhiệt.

“Chà vá là loài thường hoạt động trên tán cây nên việc sử dụng thiết bị bay không người lái mang lại hiệu quả cao nhờ tính hiện đại, có thể zoom từ xa để quan sát mà không làm ảnh hưởng hay khiến động vật phát hiện,” ông Bùi Thanh Tùng nhấn mạnh.

Kết quả điều tra đã giúp xác định hiện trạng quần thể, xây dựng bản đồ phân bố và nhận diện các mối đe dọa đối với loài, làm cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp bảo tồn phù hợp.

Theo nhóm nghiên cứu, các cá thể chà vá chân đen chủ yếu phân bố trong rừng tự nhiên ở độ cao từ 300 - 900m trên núi Bà Đen. Chúng hoạt động trong khoảng thời gian từ 6 giờ đến 17 giờ hằng ngày, với cường độ cao nhất vào sáng sớm và cuối buổi chiều.

Loài này thường chọn các cây gỗ lớn làm nơi nghỉ ngơi và ngủ qua đêm. Mặc dù mỗi đàn có vùng hoạt động riêng nhưng vẫn tồn tại sự chồng lấn nhất định, phản ánh đặc điểm sinh thái khác biệt so với nhiều loài linh trưởng có tính lãnh thổ cao. Đây là những dữ liệu quan trọng phục vụ công tác theo dõi và giám sát quần thể trong tương lai.

Theo báo cáo của Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên và Phát triển, thông qua các phương pháp điều tra như phỏng vấn người dân, khảo sát thực địa, bẫy ảnh và thiết bị bay không người lái gắn camera nhiệt, nhóm nghiên cứu đã ghi nhận 6 đàn với tổng cộng 118 cá thể chà vá chân đen đang sinh sống trong khu vực rừng tự nhiên trên núi.

Đáng chú ý, cả 6 đàn đều xuất hiện cá thể con non, cho thấy hoạt động sinh sản đang diễn ra trên toàn bộ quần thể thay vì chỉ tập trung ở một số đàn lớn. Đây là phát hiện có ý nghĩa quan trọng về mặt sinh học, phản ánh sự ổn định của cấu trúc xã hội cũng như điều kiện sinh thái cần thiết cho quá trình sinh sản và nuôi con.

Bên cạnh đó, nhóm cá thể bán trưởng thành chiếm 30,5% tổng số cá thể được ghi nhận, trong khi cá thể con non chiếm 15,3%. Điều này cho thấy quần thể không chỉ duy trì khả năng sinh sản mà còn có tiềm năng bổ sung các cá thể mới vào nhóm sinh sản trong tương lai, góp phần duy trì sự ổn định lâu dài của quần thể.

Ngoài chà vá chân đen, nhóm nghiên cứu còn ghi nhận sự hiện diện của nhiều loài động vật hoang dã khác trong khu vực khảo sát. Kết quả này cho thấy hệ sinh thái rừng núi Bà Đen vẫn đang đóng vai trò là nơi cư trú quan trọng của nhiều loài động vật bản địa, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học cho toàn vùng Đông Nam Bộ.

Đề xuất nhiều giải pháp bảo tồn dài hạn

Cùng với việc đánh giá hiện trạng quần thể, hội thảo cũng tập trung phân tích các nguy cơ có thể ảnh hưởng đến sự tồn tại lâu dài của loài, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn phù hợp với điều kiện thực tế tại núi Bà Đen.

Các chuyên gia tham dự đã chia sẻ nhiều kinh nghiệm bảo tồn linh trưởng tại Việt Nam, giới thiệu các mô hình bảo tồn hiệu quả đang được áp dụng ở những khu vực có chà vá sinh sống, đồng thời đề xuất các giải pháp quản lý và phục hồi sinh cảnh phù hợp với Khu rừng Văn hóa - Lịch sử núi Bà.

Từ kết quả nghiên cứu, các nhà khoa học đề xuất nhiều giải pháp nhằm bảo vệ lâu dài quần thể chà vá chân đen. Theo ông Bùi Thanh Tùng, công tác truyền thông và giáo dục nâng cao nhận thức cộng đồng cần được xem là giải pháp nền tảng nhằm hạn chế các hành vi tác động tiêu cực đến động vật hoang dã.

Song song với đó là việc bổ sung hệ thống biển tuyên truyền, cảnh báo; tăng cường tuần tra, giám sát bảo vệ rừng; kiểm soát chặt chẽ hoạt động thả động vật cứu hộ vào khu vực; đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu và giám sát dài hạn đối với quần thể.

Đặc biệt, nhóm nghiên cứu đề xuất từng bước khôi phục tính kết nối sinh cảnh thông qua hệ thống cầu vượt tán cây, tạo điều kiện để các đàn chà vá di chuyển, trao đổi nguồn gen và mở rộng phạm vi sinh sống trong tương lai.

Liên quan đến công tác quản lý, bảo vệ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Tây Ninh kiến nghị tăng cường phối hợp giữa lực lượng kiểm lâm, đơn vị quản lý rừng, chính quyền địa phương và các tổ chức bảo tồn trong việc giám sát quần thể, bảo vệ sinh cảnh tự nhiên và ngăn chặn các hành vi săn bắt, bẫy bắt, nuôi nhốt, vận chuyển, mua bán trái phép động vật hoang dã.

Đồng thời, cần tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của loài chà vá chân đen cũng như vai trò của công tác bảo tồn đa dạng sinh học gắn với phát triển du lịch sinh thái bền vững.

Những kết quả điều tra bước đầu đã phác họa tương đối toàn diện hiện trạng quần thể chà vá chân đen tại núi Bà Đen. Đây sẽ là cơ sở quan trọng để tỉnh Tây Ninh tiếp tục triển khai các giải pháp quản lý, bảo vệ rừng, bảo tồn động vật hoang dã và gìn giữ các giá trị đa dạng sinh học đặc trưng của khu vực trong thời gian tới.

Tây Ninh siết chặt bảo vệ động vật hoang dã trước nạn săn bắt trái phép

Hải Đăng