Bức tranh ảm đạm từ các dự án "ì ách"

Hiện nay, phần lớn lượng rác thải sinh hoạt tại Thanh Hóa vẫn phải xử lý bằng các biện pháp thô sơ như chôn lấp thủ công hoặc thiêu đốt bằng các lò công suất nhỏ không đạt chuẩn. Để tìm lối thoát, tỉnh đã phê duyệt quy hoạch và cấp phép cho nhiều dự án quy mô lớn với công nghệ hiện đại như đốt rác phát điện hay sản xuất phân vi sinh. Tuy nhiên, tiến độ triển khai trên thực tế lại vô cùng đáng báo động.

Đầu tiên là Dự án Nhà máy xử lý rác thải sinh hoạt Đông Nam (phường Đông Quang). Được kỳ vọng là "cứu cánh" giải quyết hàng trăm tấn rác mỗi ngày cho các phường trung tâm như: Hạc Thành, Đông Sơn, Đông Quang và vùng phụ cận, dự án có công suất thiết kế 500 tấn/ngày đêm với tổng mức đầu tư 554,96 tỷ đồng do Công ty Cổ phần đầu tư và phát triển công nghệ môi trường Ecotech làm chủ đầu tư. Thế nhưng, trong khi áp lực rác thải lớn nhà máy luôn trong tình trạng quá tải, xử lý rác thải phát sinh mùi hôi thối, làm đảo lộn sinh hoạt của người dân, chưa tuân thủ các biện pháp bảo vệ mội trường khiến người dân tại khu vực gần bãi rác bức xúc.

Đáng chú ý hơn, Dự án Nhà máy đốt rác thải sinh hoạt phát điện tại phường Bỉm Sơn do Công ty TNHH năng lượng môi trường TIANYU Thanh Hóa làm chủ đầu tư. Với quy mô vốn lên tới 90 triệu USD, công suất xử lý 1.000 tấn/ngày đêm và phát điện 18MW, dự án được kỳ vọng rất lớn khi khởi động từ năm 2017. Dù đã hoàn thiện các thủ tục pháp lý phức tạp và chính thức thi công từ tháng 5/2024, song ghi nhận thực tế tại hiện trường của Phóng viên vào ngày 22 tháng 6 cho thấy các hạng mục vẫn còn rất ngổn ngang, chỉ có chiếc máy xúc đang san lấp mặt bằng, các vị trí xây dựng thép đã rỉ sét, tiến độ thi công chậm. Theo giới chuyên gia nhận định, dự án khó có thể cán đích vào mốc tháng 12/2026 như chủ trương đầu tư đã phê duyệt.

Cùng chung số phận, Dự án Nhà máy xử lý chất thải rắn sinh hoạt tại phường Nam Sầm Sơn (vốn đầu tư 242 tỷ đồng, công suất 300 tấn/ngày đêm), phát điện 12MW của Công ty TNHH hai thành viên môi trường Nam Thành Phố cũng đang trễ hẹn. Bắt đầu được tỉnh Thanh Hóa chấp thuận chủ trương đầu tư từ năm 2020 trên diện tích gần 6,9 ha, sau nhiều lần gia hạn để hoàn thiện các thủ tục có liên quan. Chủ đầu tư từng cam kết với UBND tỉnh sẽ vận hành thử nghiệm vào cuối tháng 9/2026. Tuy nhiên, đến nay công trường mới chỉ dừng lại ở công tác san lấp mặt bằng và làm móng nhà điều hành.

Nhận diện "nút thắt" và hệ lụy đa chiều

Bên cạnh các nguyên nhân khách quan về thủ tục, một nguyên nhân chủ quan không thể phủ nhận là năng lực của một số nhà đầu tư còn quá hạn chế. Có tình trạng doanh nghiệp "tay không bắt giặc", năng lực tài chính và công nghệ thực tế hoàn toàn lệch pha với hồ sơ cam kết. Họ tìm cách "xí phần" dự án, ôm đất rồi thi công cầm chừng nhằm mục đích chờ chuyển nhượng hoặc tìm đối tác liên doanh, gây lãng phí nghiêm trọng quỹ đất và cơ hội phát triển của tỉnh.

Nếu các nút thắt này không sớm được tháo gỡ, Thanh Hóa sẽ phải đối mặt với hệ lụy ba bên:

Về môi trường: Ô nhiễm nguồn nước, đất và không khí xung quanh các bãi rác lộ thiên ngày càng trầm trọng, đe dọa trực tiếp đến sức khỏe của hàng nghìn hộ dân.

Về kinh tế: Ngân sách tỉnh phải chi ra những khoản tiền khổng lồ để "chữa cháy" bằng các biện pháp tạm thời như phun hóa chất khử mùi, lót bạt chống thấm, xử lý nước rỉ rác tại các bãi rác quá tải.

Về môi trường đầu tư: Việc chậm trễ hạ tầng xử lý chất thải làm giảm điểm số xanh của tỉnh, ảnh hưởng tiêu cực đến dòng vốn FDI khi các tập đoàn nước ngoài hiện nay đều đặt tiêu chí phát triển bền vững (ESG) lên hàng đầu.

Giải pháp nào để khơi thông dòng chảy đầu tư?

Để biến những dự án "trên giấy" thành những nhà máy hiện đại, theo các chuyên gia, tỉnh Thanh Hóa cần có những bước đi quyết liệt, mang tính đột phá và đồng bộ:

Khơi thông chính sách và hỗ trợ tài chính: Cần xây dựng khung giá dịch vụ xử lý rác linh hoạt, tiệm cận với thực tế thị trường để kích thích các doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư công nghệ hiện đại. Đồng thời tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi từ Quỹ Bảo vệ môi trường hoặc các ngân hàng thương mại với lãi suất hỗ trợ.

Kiên quyết thanh lọc nhà đầu tư yếu kém: Chính quyền tỉnh cần tăng cường công tác hậu kiểm. Đối với các dự án đã được gia hạn nhiều lần nhưng chủ đầu tư vẫn không chứng minh được năng lực tài chính và tiến độ thi công, cần kiên quyết thu hồi giấy phép và bàn giao cho các nhà đầu tư có uy tín, kinh nghiệm thực sự.

Đẩy mạnh tuyên truyền và tạo sự đồng thuận: Thay vì áp đặt, chính quyền địa phương cần minh bạch thông tin về công nghệ xử lý của nhà máy để người dân an tâm. Thực hiện tốt chính sách an sinh, tạo việc làm cho người dân bản địa tại chính nhà máy rác và cam kết các biện pháp giám sát môi trường cộng đồng chặt chẽ.

Cải cách thủ tục "một cửa" liên thông: Thành lập tổ công tác đặc biệt do Lãnh đạo UBND tỉnh trực tiếp chỉ đạo để tháo gỡ khó khăn riêng cho các dự án xử lý rác thải, rút ngắn tối đa thời gian thẩm định ĐTM và cấp phép xây dựng.

Xử lý rác thải không đơn thuần là câu chuyện dọn dẹp vệ sinh sinh hoạt, mà đó là thước đo cho sự văn minh và năng lực quản trị của một địa phương. Nút thắt đầu tư nhà máy rác tại Thanh Hóa đã nhìn thấy rõ, giải pháp cũng đã có, điều quan trọng lúc này là sự quyết liệt hành động từ phía chính quyền và sự chia sẻ, đồng hành của doanh nghiệp cùng người dân. Chỉ khi dòng vốn đầu tư vào ngành môi trường được khơi thông, Thanh Hóa mới có thể phát triển kinh tế một cách bền vững, giữ gìn một môi trường xanh - sạch - đẹp cho thế hệ mai sau.

Kỳ 3: Điện Rác và kinh tế tuần hoàn – lối ra bền vững

Xử lý rác thải tại Thanh Hoá (Kỳ 1): Áp lực từ những “núi rác” lộ thiên

Lê Thanh