Tiếp tục Phiên họp toàn thể lần thứ 9 của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, chiều 04/8, tại Trụ sở các cơ quan của Quốc hội - 22 Hùng Vương, Hà Nội, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tiến hành thẩm tra dự án Luật Phát triển đô thị. Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu chủ trì Phiên họp.

Cùng dự có: các Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, các Ủy viên là ĐBQH hoạt động chuyên trách và hoạt động kiêm nhiệm tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp; đại diện lãnh đạo Bộ Tư pháp, Bộ Tài chính và lãnh đạo Thành phố Hồ Chí Minh.

Hoàn thiện cơ chế, chính sách để phát triển khu kinh tế đặc biệt

Trình bày Tờ trình tóm tắt dự án Luật Phát triển đô thị, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú cho biết, Chính phủ đã tiếp thu, giải trình, chỉnh lý và hoàn thiện dự án Luật để trình Quốc hội xem xét, thông qua.

Nhấn mạnh sự cần thiết ban hành Luật, Thứ trưởng Bộ Tư pháp nêu rõ, dự án Luật được xây dựng nhằm tạo lập khuôn khổ pháp lý ổn định, đồng bộ và đột phá cho phát triển đô thị, đặc biệt là Thành phố Hồ Chí Minh, đô thị đặc biệt, các thành phố khác chưa được công nhận là đô thị đặc biệt và khu kinh tế đặc biệt; góp phần tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng nguồn lực và tổ chức thực hiện, thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững trên cơ sở tăng cường phân quyền, phân cấp và trách nhiệm giải trình.

Việc ban hành Luật là cần thiết để thể chế hóa đầy đủ, kịp thời chủ trương, đường lối của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết của Đại hội Đảng lần thứ XIV, Nghị quyết của Hội nghị Trung ương 3, Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị, Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thành phố Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới; tham khảo có chọn lọc các cơ chế, chính sách trong Luật Thủ đô; đồng thời, kế thừa, luật hóa các cơ chế, chính sách đặc thù đã được Quốc hội cho phép thực hiện.

Bên cạnh đó, với yêu cầu phát triển các đô thị lớn trong bối cảnh đòi hỏi một đạo luật ổn định, lâu dài để giải quyết các vấn đề về quy hoạch, hạ tầng, môi trường, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, giáo dục, quản trị đô thị, dự án Luật đồng thời tạo hành lang pháp lý mới cho phát triển các khu kinh tế đặc biệt, tạo hiệu quả, tiềm năng, lợi thế cho các khu có vị trí chiến lược và tạo xung lực mới cho tăng trưởng.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp cho biết, Luật được xây dựng trên tinh thần pháp luật kiến tạo để phát triển, phân quyền, phân cấp gắn với cơ chế kiểm soát quyền lực, đảm bảo công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình; chỉ quy định các vấn đề khung, nguyên tắc và chính sách thuộc thẩm quyền của Quốc hội, đồng thời trao không gian chủ động cho địa phương trong tổ chức thực hiện.

Dự thảo Luật trình Quốc hội có 5 chương, 66 điều, tập trung vào 2 nhóm chính sách lớn: Phân quyền cho Thành phố phát triển đô thị đặc biệt và chính sách đặc thù để phát triển đô thị đặc biệt này; đồng thời thiết lập hệ thống cơ chế, chính sách đặc thù để phát triển khu kinh tế đặc biệt. Ngoài ra, dự thảo Luật còn có cơ chế để thúc đẩy phát triển các thành phố chiến lược được công nhận là đô thị đặc biệt.

Về nội dung cơ bản của dự thảo Luật, Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tú cho biết, thứ nhất, trao thẩm quyền rộng hơn cho đô thị đặc biệt trong xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật để quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành và xử lý các vấn đề phát sinh từ thực tiễn. Đồng thời, cơ chế phân quyền này được thiết kế gắn với cơ chế giám sát, kiểm tra, thanh tra và trách nhiệm giải trình.

Thứ hai, dự thảo Luật tạo cơ sở pháp lý để phát triển các lĩnh vực có vai trò động lực tăng trưởng của đô thị đặc biệt, như trung tâm tài chính quốc tế, khu thương mại tự do, logistics, khu kinh tế biển, hạ tầng năng lượng, giáo dục, y tế, du lịch, thu hút nhà đầu tư chiến lược và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Thứ ba, hoàn thiện cơ chế, chính sách để phát triển khu kinh tế đặc biệt, bao gồm các quy định về quy hoạch, xây dựng, phát triển kỹ thuật hạ tầng, huy động nguồn lực, phát triển kinh tế biển...

Thứ tư, cần cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ thông qua thanh tra, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình; đồng thời, có quy định khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm cũng như quy định xử lý khi vi phạm.

Thẩm tra dự án Luật Phát triển đô thị, Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cho rằng, việc ban hành Luật Phát triển đô thị là cần thiết nhằm kịp thời thể chế hóa Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị và các chủ trương lớn về đổi mới mô hình quản trị quốc gia, chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị đô thị hiện đại, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền. Luật được kỳ vọng tạo lập khuôn khổ pháp lý ổn định, thống nhất, hạn chế tình trạng mỗi tỉnh, thành phố lại cần một nghị quyết riêng của Quốc hội để thực hiện các cơ chế, chính sách đặc thù.

Tuy nhiên, do phạm vi điều chỉnh của dự thảo Luật đã rất rộng, phức tạp, bao gồm nhiều cơ chế, chính sách mới, đặc thù và chưa được thực tiễn kiểm nghiệm, Thường trực Ủy ban đề nghị không tiếp tục mở rộng phạm vi, đối tượng áp dụng tại thời điểm này.

Đối với việc mở rộng quy định về khu phi thuế quan cho một số địa phương đã được Quốc hội cho phép thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù hoặc áp dụng quy định về khu thương mại tự do, khu logistics tích hợp tại các tỉnh, cơ quan thẩm tra đề nghị phải quy định rõ ngay tại Điều 1 để bảo đảm tính thống nhất, minh bạch.

Về sự phù hợp với chủ trương của Đảng, dự thảo Luật đã cơ bản thể chế hóa các định hướng lớn tại Nghị quyết số 09-NQ/TW về xây dựng và phát triển Thành phố Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới. Cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục cập nhật các nghị quyết, kết luận của Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư, nhất là các nội dung của Hội nghị Trung ương 3, để bổ sung những cơ chế, chính sách đột phá, vượt trội, phù hợp với yêu cầu phát triển thành phố và khu kinh tế đặc biệt trong giai đoạn tới.

Đồng thời, dự thảo Luật cần quán triệt tinh thần đổi mới tư duy xây dựng pháp luật theo Nghị quyết số 66-NQ/TW, chỉ quy định những vấn đề thuộc thẩm quyền của Quốc hội và mang tính nguyên tắc; tăng cường phân quyền gắn với kiểm soát quyền lực. Những khó khăn, vướng mắc có tính phổ biến, nhiều địa phương cùng gặp phải cần được xử lý trong các luật chuyên ngành để áp dụng thống nhất trên cả nước, thay vì đưa vào Luật Phát triển đô thị.

Phân quyền phải gắn với kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình

Các thành viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đặc biệt lưu ý quy định về áp dụng pháp luật tại Điều 5. Hiện một số luật, nghị quyết cùng quy định cơ chế ưu tiên áp dụng hoặc cho phép lựa chọn quy định có lợi hơn, nhưng lại khác nhau về chủ thể quyết định. Điều này có thể gây khó khăn trong việc xác định văn bản được áp dụng và cơ quan có thẩm quyền quyết định. Do đó, Chính phủ cần nghiên cứu giải pháp tổng thể để xác định nguyên tắc áp dụng pháp luật khi có nhiều luật, nghị quyết cùng quy định cơ chế ưu tiên hoặc lựa chọn chính sách thuận lợi hơn, bảo đảm công khai, minh bạch và thống nhất trong tổ chức thực hiện.

Thường trực Ủy ban cơ bản tán thành việc Quốc hội phân quyền trực tiếp, mạnh và ổn định cho Thành phố Hồ Chí Minh, các thành phố là đô thị loại đặc biệt và khu kinh tế đặc biệt; giao Chính phủ quyết định việc áp dụng đối với các đối tượng còn lại. Tuy nhiên, từng nhiệm vụ, quyền hạn được phân quyền phải xác định rõ nội dung, phạm vi, chủ thể thực hiện, cơ chế kiểm soát và trách nhiệm giải trình.

Thành viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cũng lưu ý khối lượng văn bản quy định chi tiết thuộc thẩm quyền của Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân thành phố sẽ rất lớn. Vì vậy, cần đánh giá đầy đủ mức độ sẵn sàng về nguồn lực, năng lực tổ chức thực hiện; xác định lộ trình và điều kiện triển khai phù hợp đối với những cơ chế cần sự chuẩn bị phức tạp. Dự thảo Luật cũng cần bổ sung các cơ chế thúc đẩy chuyển đổi số trong quản trị đô thị, quản lý đất đai, đầu tư, cung cấp dịch vụ công và xây dựng cơ sở dữ liệu đô thị dùng chung; đồng thời đánh giá đầy đủ tác động đối với bình đẳng giới, chính sách dân tộc và các nhóm yếu thế.

Thận trọng với các chính sách về quy hoạch, đất đai và khu kinh tế đặc biệt

Đối với việc giao Chính phủ quy định thí điểm cơ chế, chính sách cho các địa phương, Thường trực Ủy ban đề nghị bổ sung nguyên tắc và giới hạn cụ thể, làm căn cứ xác định phạm vi áp dụng đối với thành phố chưa phải đô thị loại đặc biệt hoặc địa phương có khu kinh tế đặc biệt, bảo đảm công khai, minh bạch.

Về quy hoạch, cơ quan thẩm tra tán thành chủ trương chỉ có một quy hoạch trên địa bàn thành phố. Tuy nhiên, đây là định hướng chung cho các địa phương trên cả nước nên cần cân nhắc xử lý đồng bộ trong Luật Quy hoạch và Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn. Nếu tiếp tục quy định tại Luật Phát triển đô thị, Chính phủ nên thống nhất quy trình lập, thẩm định và phê duyệt, thay vì giao từng Hội đồng nhân dân thành phố quy định.

Các cơ chế tách dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thành dự án độc lập; góp quyền sử dụng đất và điều chỉnh lại đất đai cũng là những vấn đề đang được xem xét sửa đổi trong Luật Đất đai, Luật Đầu tư công. Vì vậy, Thường trực Ủy ban đề nghị không quy định tại Luật này, đồng thời làm rõ mối quan hệ giữa thẩm quyền quyết định chỉ tiêu sử dụng đất của Hội đồng nhân dân thành phố với yêu cầu quản lý thống nhất ở cấp quốc gia đối với đất trồng lúa, đất rừng và đất canh tác.

Về khu kinh tế đặc biệt, cơ quan thẩm tra tán thành mô hình xã, phường, đặc khu đáp ứng các tiêu chí nhất định và do Chính phủ công nhận. Tuy nhiên, cần thiết kế một hệ thống chính sách riêng, đồng bộ, xuất phát từ mục tiêu, lợi thế cạnh tranh và đặc thù của từng khu, thay vì chủ yếu sao chép hoặc viện dẫn các cơ chế dành cho đô thị đặc biệt.

Chính quyền cấp xã tại khu kinh tế đặc biệt chỉ nên được giao những thẩm quyền gắn trực tiếp với quản lý và đơn giản hóa thủ tục hành chính trong phạm vi khu. Những thẩm quyền có tác động vượt ra ngoài địa bàn hoặc liên quan đến biên chế, tài chính, ngân sách, đất đai cần giao cho chính quyền cấp tỉnh.

Thường trực Ủy ban đồng thời đề nghị thận trọng với các cơ chế về bảo đảm trật tự, an toàn tại khu kinh tế đặc biệt và nâng tỷ lệ sở hữu nhà ở của cá nhân nước ngoài, nhằm tránh chồng lấn thẩm quyền, bảo đảm yêu cầu về quốc phòng, an ninh, đối ngoại và phù hợp với năng lực thực thi của chính quyền địa phương cấp xã.

Kết luận Phiên họp, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu ghi nhận, đánh giá cao nỗ lực của Chính phủ và cơ quan chủ trì soạn thảo trong quá trình chuẩn bị hồ sơ dự án Luật Phát triển đô thị. Đồng thời, đề nghị cơ quan soạn thảo nghiêm túc nghiên cứu, tiếp thu đầy đủ các ý kiến tại phiên họp; tiếp tục rà soát phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng, bảo đảm chỉ quy định những cơ chế, chính sách thực sự đặc thù, vượt trội, tránh chồng chéo với các luật chuyên ngành. Việc phân quyền, phân cấp phải gắn với cơ chế kiểm soát quyền lực, trách nhiệm giải trình và điều kiện bảo đảm thực hiện; các chính sách liên quan đến quy hoạch, đất đai, khu kinh tế đặc biệt cần được đánh giá kỹ về tính khả thi, tác động ngân sách cũng như yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh. Chủ nhiệm Ủy ban đề nghị Chính phủ phối hợp chặt chẽ với cơ quan thẩm tra và các cơ quan hữu quan, sớm hoàn thiện hồ sơ dự án Luật, bảo đảm chất lượng, tính thống nhất của hệ thống pháp luật và tiến độ trình Quốc hội xem xét, quyết định.

TP.HCM chủ động xây dựng nền tảng thực hiện Luật Phát triển đô thị

Mai Hạ