Đây được kỳ vọng là công cụ quan trọng góp phần nâng cao năng lực phòng ngừa rủi ro thời tiết cực đoan, bảo đảm an toàn cho người dân, du khách và phương tiện hoạt động trên biển.

Cảnh báo dông sét trước từ 10 đến 90 phút

Thời tiết là một trong những yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động du lịch, vận tải và khai thác thủy sản trên biển. Tại Quảng Ninh, đặc biệt là khu vực vịnh Hạ Long và vịnh Bái Tử Long, những cơn dông thường hình thành nhanh, phạm vi ảnh hưởng hẹp nhưng có thể đi kèm sét, mưa lớn, gió giật mạnh, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn cho tàu thuyền và hoạt động tham quan.

Số liệu quan trắc cho thấy, mỗi năm khu vực vịnh Hạ Long có thể xuất hiện khoảng 350-400 cơn dông sét. Đáng chú ý, các ổ mây dông quy mô nhỏ thường phát triển rất nhanh, khiến việc nhận diện và cảnh báo sớm tại từng khu vực trở thành bài toán không đơn giản đối với công tác dự báo khí tượng thủy văn.

Xuất phát từ yêu cầu thực tế đó, UBND tỉnh Quảng Ninh đã phối hợp với Cục Khí tượng Thủy văn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, triển khai xây dựng một hệ thống dự báo, cảnh báo chuyên biệt, phù hợp với đặc điểm địa hình, khí hậu và nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Sau thời gian thử nghiệm khoảng 3 tháng, từ tháng 7/2026, Đài Khí tượng Thủy văn Bắc Bộ chính thức vận hành hệ thống cảnh báo dông, sét trên vịnh Hạ Long, vịnh Bái Tử Long và các khu vực khác của tỉnh Quảng Ninh tại địa chỉ halong.navy01.com.

Thông qua nền tảng web, người dân, du khách, chủ tàu và các đơn vị quản lý có thể sử dụng điện thoại thông minh hoặc máy tính để tra cứu thông tin thời tiết gần như tức thời tại các khu vực trên đất liền và trên biển.

Hệ thống cung cấp 4 nhóm thông tin chính gồm gió, dông sét, nhiệt độ và áp suất, đồng thời tập trung vào các thông tin có ý nghĩa trực tiếp đối với công tác bảo đảm an toàn trên biển.

Đáng chú ý, khu vực vịnh Hạ Long và vịnh Bái Tử Long được phân chia thành 9 vùng dự báo độc lập, kết hợp với 6 tuyến luồng hàng hải quan trọng gồm: luồng Bài Thơ - Hòn Gai, lạch Đầu Xuôi, luồng Hạ Long, luồng sông Cái Tắt, luồng Vân Đồn - Cửa Đối và tuyến Tuần Châu - Gia Luận.

Việc phân vùng chi tiết giúp cơ quan quản lý có thêm cơ sở để đưa ra cảnh báo phù hợp với từng khu vực, thay vì phải áp dụng một cảnh báo chung trên phạm vi rộng.

Theo dõi từng khu vực, từng tuyến luồng

Một trong những điểm đáng chú ý của hệ thống là khả năng cung cấp thông tin dự báo theo từng khu vực và tọa độ cụ thể.

Người dùng có thể lựa chọn vùng vịnh hoặc tuyến luồng để theo dõi các thông số thời tiết. Hệ thống đồng thời cung cấp xác suất xuất hiện dông sét, khả năng xảy ra mưa và lượng mưa dự kiến trong một giờ tiếp theo.

Trên giao diện còn có thanh thời gian (timeline), cho phép theo dõi hướng dịch chuyển của các khối mây dông trong khoảng 2 giờ tới, qua đó nhận diện những xã, phường, khu vực biển hoặc tuyến luồng có khả năng chịu ảnh hưởng.

Đặc biệt, hệ thống có khả năng phát hành cảnh báo dông sét liên tục với các mốc dự báo trước 10, 30, 60 và 90 phút.

Đây là khoảng thời gian có ý nghĩa quan trọng đối với các hoạt động trên biển. Khi phát hiện nguy cơ thời tiết nguy hiểm, người dân và du khách có thể chủ động thay đổi kế hoạch; các chủ tàu có thêm thời gian điều chỉnh hành trình, tìm nơi trú tránh hoặc tạm dừng hoạt động ngoài trời.

Đối với cơ quan quản lý, việc chia nhỏ khu vực cảnh báo cũng mở ra khả năng điều hành linh hoạt hơn. Thay vì phải tạm dừng hoạt động tàu thuyền trên diện rộng khi xuất hiện nguy cơ dông, lốc, cơ quan chức năng có thể căn cứ vào vị trí và hướng di chuyển của vùng thời tiết nguy hiểm để đưa ra cảnh báo hoặc quyết định phù hợp cho từng khu vực.

Hệ thống cũng hướng tới cung cấp cảnh báo chi tiết cho những điểm tham quan nổi tiếng trên vịnh như động Thiên Cung, hang Đầu Gỗ, hòn Chó Đá và các khu vực bến cảng, tuyến luồng có mật độ tàu du lịch cao.

Theo ông Lê Ngọc Quyền, Phó Giám đốc Đài Khí tượng Thủy văn Bắc Bộ, đơn vị chủ trì xây dựng hệ thống, thực hiện chỉ đạo của Cục Khí tượng Thủy văn, nhóm công nghệ của Đài Khí tượng Thủy văn Bắc Bộ phối hợp với Đài Khí tượng Thủy văn Nam Bộ xây dựng hệ thống cảnh báo cho Quảng Ninh trên cơ sở kế thừa mô hình đã được nghiên cứu, triển khai phục vụ nghiệp vụ dự báo tại khu vực Nam Bộ, trong đó có TP. Hồ Chí Minh.

Tuy nhiên, hệ thống tại Quảng Ninh được phát triển theo một hướng riêng, phù hợp với đặc thù của địa phương.

“Khác với hệ thống tại TP. Hồ Chí Minh vẫn vận hành trên nền tảng web chung của khu vực Nam Bộ, hệ thống của Quảng Ninh được xây dựng thành một nền tảng cảnh báo riêng, thiết kế theo nhu cầu và bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh”, ông Lê Ngọc Quyền cho biết.

AI tăng tốc cảnh báo thời tiết cực đoan

Để cảnh báo dông, lốc với phạm vi ảnh hưởng nhỏ và thời gian hình thành nhanh, chỉ sử dụng các mô hình dự báo thời tiết truyền thống là chưa đủ. Bài toán đặt ra là phải kết hợp nhiều nguồn dữ liệu có độ phân giải cao và được cập nhật liên tục.

Theo ông Đinh Hữu Dương, Trưởng phòng Dự báo thời tiết, Đài Khí tượng Thủy văn Bắc Bộ, trên cơ sở bộ bản đồ số địa hình do tỉnh Quảng Ninh cung cấp, nhóm nghiên cứu đã xây dựng hệ thống định vị và tích hợp nhiều nguồn dữ liệu theo thời gian thực.

Các nguồn dữ liệu bao gồm mạng lưới quan trắc khí tượng, ảnh mây vệ tinh, ảnh radar độ phân giải cao và kết quả từ các mô hình dự báo thời tiết tiên tiến đang được ngành khí tượng thủy văn sử dụng.

Trong đó, radar thời tiết đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với cảnh báo dông sét. Nếu các mô hình dự báo thời tiết thường cập nhật theo chu kỳ từ 6-12 giờ, dữ liệu radar được cập nhật khoảng 10 phút/lần. Toàn bộ hệ thống có chu kỳ cập nhật dao động từ 10-30 phút, giúp theo dõi sát hơn diễn biến của các ổ mây dông đang hình thành và phát triển.

Trên nền tảng dữ liệu đó, AI được ứng dụng để tự động phân tích, nhận diện và hỗ trợ đưa ra các bản tin cảnh báo.

Điểm đáng chú ý là hệ thống không chỉ dừng ở việc cung cấp dữ liệu mà hướng tới tự động hóa một phần quá trình phân tích. Khi phát hiện những dấu hiệu bất thường, hệ thống có thể khoanh vùng khu vực có nguy cơ chịu ảnh hưởng và hỗ trợ tạo cảnh báo theo từng địa điểm, tuyến luồng.

Theo ông Đinh Hữu Dương, việc ứng dụng AI đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh mạng lưới điểm quan trắc thực tế còn hạn chế.

“Thông qua việc liên tục đối chiếu giữa lượng mưa, dông sét thực tế và dữ liệu học máy, hệ thống AI sẽ ngày càng hoàn thiện để những bản tin sau ngày càng đáng tin cậy hơn”, ông Dương cho biết.

Cách tiếp cận này cho thấy sự thay đổi đáng chú ý trong công tác cảnh báo khí tượng: từ cung cấp thông tin thời tiết trên phạm vi rộng sang hướng tới cảnh báo theo không gian nhỏ, theo thời gian thực và phục vụ trực tiếp nhu cầu của từng nhóm đối tượng sử dụng.

Vịnh Hạ Long là một trong những trung tâm du lịch biển quan trọng của cả nước, với lượng lớn tàu du lịch, phương tiện vận tải và du khách hoạt động thường xuyên. Trong điều kiện biến đổi khí hậu làm gia tăng những hiện tượng thời tiết cực đoan, việc nâng cao năng lực cảnh báo tại chỗ càng trở nên cần thiết.

Việc đưa hệ thống cảnh báo dông sét ứng dụng AI vào vận hành không chỉ có ý nghĩa về mặt công nghệ mà còn mở ra một phương thức mới trong quản lý rủi ro thiên tai.

Khi thông tin được cập nhật nhanh hơn, chi tiết hơn và đến đúng khu vực có nguy cơ, cơ quan quản lý có thể chủ động hơn trong điều hành; doanh nghiệp vận tải, đơn vị khai thác du lịch và chủ phương tiện có thêm cơ sở để điều chỉnh hoạt động; người dân và du khách cũng có thể tự bảo vệ mình trước những diễn biến thời tiết bất thường.

Trước mắt, Đài Khí tượng Thủy văn Bắc Bộ tiếp tục hoàn thiện hệ thống, nâng cao độ tin cậy của các bản tin cảnh báo cho 9 vùng trên vịnh Hạ Long, vịnh Bái Tử Long, các tuyến luồng hàng hải và khu vực hoạt động của tàu du lịch.

Trong thời gian tới, nhóm nghiên cứu dự kiến tiếp tục mở rộng ứng dụng AI trong dự báo mưa tại Quảng Ninh. Mục tiêu là từng bước nâng cao hiệu quả cảnh báo các nguy cơ lũ, ngập lụt và sạt lở đất trên phạm vi toàn tỉnh, đồng thời nghiên cứu khả năng triển khai mô hình tương tự tại các địa phương khác.

Từ một công cụ phục vụ dự báo, hệ thống cảnh báo dông sét trên vịnh Hạ Long đang được kỳ vọng trở thành một mắt xích quan trọng trong hệ thống quản trị rủi ro thiên tai của Quảng Ninh, góp phần đưa công nghệ số và trí tuệ nhân tạo vào phục vụ mục tiêu phát triển du lịch an toàn, vận tải biển an toàn và thích ứng tốt hơn với những biến động ngày càng khó lường của thời tiết.

Cảnh báo lũ quét, sạt lở đất tại 5 tỉnh sau mưa lớn, nhiều khu vực nguy cơ cao

Minh Anh