Cách đây 81 năm, dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhân dân Hà Nội đã vùng lên giành chính quyền, đập tan ách thống trị của thực dân, phát xít. Thắng lợi của cuộc khởi nghĩa tại Thủ đô có ý nghĩa quan trọng, góp phần quyết định việc nhanh chóng kết thúc Tổng khởi nghĩa trên phạm vi cả nước.

Trải qua hơn tám thập kỷ, nhiều địa điểm từng gắn với những sự kiện trọng đại trong mùa Thu Cách mạng năm 1945 đã trở thành các di tích lịch sử. Mỗi địa danh mang một dấu ấn riêng, góp phần tái hiện hành trình giành chính quyền của nhân dân Hà Nội và những ngày đầu của nước Việt Nam độc lập.

Ngôi nhà số 101 Trần Hưng Đạo

Nằm tại phường Cửa Nam, Hà Nội, số 101 Trần Hưng Đạo là một trong những địa điểm quan trọng trong hệ thống di tích gắn với Cách mạng Tháng Tám.

Trong những ngày tháng 8/1945, ngôi nhà là trụ sở của Ủy ban Quân sự Cách mạng Hà Nội. Sáng 18/8/1945, phiên họp đầu tiên của Ủy ban Quân sự Cách mạng Hà Nội được tổ chức tại đây.

Trước tình hình cách mạng chuyển biến nhanh chóng, cuộc họp xác định cần khẩn trương chớp thời cơ để tiến hành khởi nghĩa giành chính quyền, đồng thời chủ động đối phó với quân Nhật.

Quảng trường Cách mạng Tháng Tám

Quảng trường Cách mạng Tháng Tám ngày nay nằm phía trước Nhà hát Lớn Hà Nội, thuộc phường Hoàn Kiếm. Thời Pháp thuộc, khu vực này được gọi là quảng trường Nhà hát Lớn.

Sáng 19/8/1945, đông đảo người dân Hà Nội cùng nhân dân các tỉnh lân cận tập trung tại đây, tạo nên một cuộc mít tinh quy mô lớn.

Tại cuộc mít tinh, đại diện Việt Minh tuyên bố Tổng khởi nghĩa. Dưới sự bảo vệ của lực lượng Thanh niên tự vệ, tổ chức Việt Minh thành Hoàng Diệu, cuộc mít tinh nhanh chóng chuyển thành cuộc biểu dương lực lượng và hoạt động vũ trang giành chính quyền.

Từ khu vực Nhà hát Lớn, lực lượng quần chúng theo đường Paul Bert, nay là phố Tràng Tiền, tỏa đi các phố phường Hà Nội, mở đầu cho những hoạt động giành chính quyền tại Thủ đô.

Phố Tràng Tiền

Ngày 19/8/1945, phố Tràng Tiền, khi đó là đường Paul Bert, trở thành một trong những tuyến đường ghi dấu bước chân của đoàn người tham gia cuộc Tổng khởi nghĩa tại Hà Nội.

Dưới sự bảo vệ của Thanh niên tự vệ, tổ chức Việt Minh thành Hoàng Diệu, quần chúng từ nội thành và ngoại thành tập hợp thành đội ngũ, từ khu vực Nhà hát Lớn đi qua đường Paul Bert rồi tỏa về các phố phường.

Những đoàn người biểu tình mang theo khí thế cách mạng, góp phần tạo nên sức mạnh quần chúng, thúc đẩy quá trình giành chính quyền tại Hà Nội trong ngày 19/8/1945.

Văn phòng Chủ tịch nước

Sau cuộc mít tinh tại khu vực quảng trường thành phố ngày 19/8/1945, nhân dân Thủ đô tiếp tục tiến tới đánh chiếm Phủ Khâm sai Bắc Kỳ, cơ quan đầu não của chính quyền tay sai Pháp tại Bắc Bộ.

Trước sức mạnh của quần chúng, lực lượng lính bảo vệ phủ đã hạ vũ khí. Sau Cách mạng Tháng Tám, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa làm việc tại đây cho đến ngày toàn quốc kháng chiến.

Tòa nhà sau đó được đổi tên thành Bắc Bộ Phủ. Sau năm 1954, công trình được tu sửa và hiện được sử dụng làm Văn phòng Chủ tịch nước, tại số 12 Ngô Quyền, Hà Nội.

Sở Cảnh sát Trung ương bên Hồ Gươm

Sau khi giành quyền kiểm soát Bắc Bộ phủ, quần chúng cách mạng tiếp tục tiến tới Sở Cảnh sát Trung ương bên Hồ Gươm.

Địa điểm này ngày nay là trụ sở Công an quận Hoàn Kiếm, tại số 2 Tràng Thi. Sự kiện đánh chiếm Sở Cảnh sát Trung ương là một trong những hoạt động quan trọng trong quá trình giành chính quyền tại Hà Nội trong ngày 19/8/1945.

Trại Bảo an binh

Trại Bảo an binh tại Hà Nội là địa điểm ghi dấu cuộc đấu trí giữa lực lượng cách mạng và quân đội Nhật Bản được trang bị vũ khí hạng nặng.

Bằng việc biểu dương sức mạnh của quần chúng kết hợp với lập luận của các nhà lãnh đạo cách mạng, lực lượng Nhật Bản đã chấp nhận rút lui. Lực lượng cách mạng sau đó hoàn toàn làm chủ Trại Bảo an binh, góp phần vào thắng lợi của Tổng khởi nghĩa tại Hà Nội.

Ngày nay, cổng Trại Bảo an binh vẫn là một trong những dấu tích hiếm hoi còn lại gắn với sự kiện Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Nhà cụ Nguyễn Thị An - nơi Bác Hồ dừng chân đầu tiên khi trở về Hà Nội

Di tích nhà cụ Nguyễn Thị An tại phường Phú Thượng, Hà Nội, là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh dừng chân nghỉ lại đầu tiên trên hành trình từ chiến khu Việt Bắc trở về Hà Nội.

Người trở về đây từ ngày 23/8/1945 để chuẩn bị ra mắt quốc dân đồng bào và đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vào ngày 2/9/1945.

Từ ngày 23 đến 25/8/1945, ngôi nhà là nơi ở và làm việc đầu tiên của Chủ tịch Hồ Chí Minh khi Người trở về Hà Nội. Tại đây, Người làm việc với các cán bộ cách mạng như Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, Trần Đăng Ninh về kết quả Tổng khởi nghĩa trên cả nước, đồng thời chuẩn bị cho bản Tuyên ngôn Độc lập.

Tháng 8/2022, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trao Bằng xếp hạng di tích Quốc gia đối với địa điểm lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc tại nhà cụ Nguyễn Thị An.

Số nhà 48 Hàng Ngang

Từ chiều 25/8 đến ngày 2/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các đồng chí Trung ương Đảng ở và làm việc tại số 48 Hàng Ngang. Chủ nhân ngôi nhà khi đó là ông Trịnh Văn Bô và bà Hoàng Thị Minh Hồ, một cơ sở cách mạng từ thời tiền khởi nghĩa.

Nằm trong khu phố cổ Hà Nội, ngôi nhà 48 Hàng Ngang là địa điểm đặc biệt gắn với sự kiện Chủ tịch Hồ Chí Minh soạn thảo bản Tuyên ngôn Độc lập khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Trong những ngày ở đây, Người dành nhiều thời gian để hoàn thiện bản Tuyên ngôn Độc lập. Từ một ngôi nhà trong khu phố cổ, nơi đây trở thành địa điểm gắn với một trong những dấu mốc quan trọng nhất của lịch sử dân tộc.

Ngày nay, số 48 Hàng Ngang được mở cửa đón khách tham quan, tìm hiểu lịch sử. Những hiện vật tại đây vẫn được lưu giữ, góp phần tái hiện không gian gắn với những ngày Cách mạng Tháng Tám và thời điểm Chủ tịch Hồ Chí Minh chuẩn bị bản Tuyên ngôn Độc lập.

Năm 2025, di tích 48 Hàng Ngang được Hà Nội gắn biển công trình kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9. Không gian trưng bày tại đây phục vụ các đoàn đại biểu, học sinh, sinh viên, người dân và du khách đến tham quan, nghiên cứu, tìm hiểu lịch sử.

Quảng trường Ba Đình

Trong hệ thống những địa danh gắn với Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9 tại Hà Nội, Quảng trường Ba Đình là địa điểm có ý nghĩa đặc biệt.

Ngày 2/9/1945, tại quảng trường lịch sử này, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời đọc Tuyên ngôn Độc lập, trịnh trọng tuyên bố trước quốc dân đồng bào và thế giới sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Hơn tám thập kỷ sau ngày lễ Độc lập đầu tiên, Quảng trường Ba Đình vẫn giữ nguyên giá trị lịch sử và văn hóa. Nằm trên đường Hùng Vương, phía trước Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, quảng trường hiện là trung tâm chính trị - văn hóa, nơi diễn ra nhiều sự kiện trọng đại của đất nước.

Cột cờ Hà Nội

Cột cờ Hà Nội là một trong năm di tích còn được bảo tồn nguyên vẹn trong quần thể khu di tích thành cổ.

Công trình cao 41m, gồm ba tầng đế và một thân cột. Các tầng đế có hình vuông, nhỏ dần về phía trên và được ốp gạch.

Cột cờ được xây dựng dưới thời vua Gia Long trên phần đất phía Nam của Hoàng thành Thăng Long, bắt đầu từ năm 1805 và hoàn thành vào năm 1812.

Trong thời kỳ Pháp thuộc, quân Pháp sử dụng Cột cờ Hà Nội làm đài quan sát. Sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công năm 1945, lá cờ đỏ sao vàng lần đầu tiên được treo trên Cột cờ Hà Nội.

Những địa danh gắn với Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9 tại Hà Nội không chỉ là những chứng tích của một giai đoạn lịch sử đặc biệt mà còn là những địa chỉ góp phần giáo dục truyền thống, giúp thế hệ hôm nay hiểu hơn về hành trình giành độc lập của dân tộc.

Qua thời gian, các di tích vẫn tiếp tục được bảo tồn, phát huy giá trị, trở thành những điểm đến để người dân và du khách tìm hiểu về mùa Thu lịch sử năm 1945, về những ngày tháng đã mở ra một kỷ nguyên mới của đất nước.

Kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám thành công (19/8/1945 - 19/8/2026): Mốc son chói lọi trong lịch sử dân tộc Việt Nam

Hải Đăng