Theo báo cáo “Limiting Overshoot”, nhiệt độ trung bình toàn cầu do các hoạt động của con người gây ra hiện đã tiến sát mức tăng 1,4°C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Tốc độ nóng lên hiện nay vào khoảng 0,25°C mỗi thập kỷ, cho thấy dư địa để kiểm soát nhiệt độ toàn cầu đang ngày càng thu hẹp.

UNEP cho rằng, ngay cả trong kịch bản lạc quan, khi các quốc gia thực hiện đầy đủ những cam kết khí hậu hiện nay, nhiệt độ toàn cầu vẫn có khả năng đạt đỉnh khoảng 1,8°C. Điều này cho thấy việc duy trì nhiệt độ ở mức 1,5°C trong ngắn hạn đang trở thành thách thức đặc biệt lớn.

Không thể chậm trễ trong cắt giảm phát thải

Việc vượt ngưỡng 1,5°C trong một khoảng thời gian nhất định không đồng nghĩa với việc mục tiêu khí hậu của Thỏa thuận Paris hoàn toàn mất ý nghĩa. Tuy nhiên, mức độ và thời gian vượt ngưỡng càng lớn thì những rủi ro đối với hệ thống khí hậu, tự nhiên và xã hội càng nghiêm trọng.

Nhiệt độ tăng cao kéo dài có thể làm gia tăng tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan, từ nắng nóng, hạn hán, mưa lớn đến cháy rừng. Các hệ thống băng trên thế giới tiếp tục suy giảm, trong khi mực nước biển dâng tạo thêm áp lực đối với các khu vực ven biển và những quốc đảo nhỏ đang phát triển.

Đáng lo ngại hơn, biến đổi khí hậu có thể làm gia tăng nguy cơ vượt qua những “điểm tới hạn” của hệ thống Trái Đất. Những thay đổi như suy giảm các dải băng lớn, sự biến đổi của rừng Amazon hay những biến động khó đảo ngược trong các hệ sinh thái nhạy cảm có thể để lại hậu quả kéo dài, ngay cả khi nhiệt độ toàn cầu sau đó giảm trở lại.

Các quốc gia và cộng đồng có mức độ dễ bị tổn thương cao sẽ phải chịu những tác động nặng nề nhất. Những khu vực ven biển thấp, các quốc đảo nhỏ, các cộng đồng phụ thuộc lớn vào tài nguyên thiên nhiên có nguy cơ đối mặt đồng thời với nhiều sức ép về nước, lương thực, sinh kế và an ninh con người.

Từ ngăn vượt ngưỡng sang kiểm soát mức độ vượt ngưỡng

Theo UNEP, sự chậm trễ trong cắt giảm phát thải khí nhà kính trong thời gian qua khiến nguy cơ thế giới tạm thời vượt mức 1,5°C ngày càng hiện hữu. Vì vậy, bài toán khí hậu đang bước sang một giai đoạn mới: bên cạnh nỗ lực ngăn chặn đà nóng lên, cộng đồng quốc tế cần chuẩn bị các giải pháp để hạn chế quy mô và thời gian của giai đoạn vượt ngưỡng.

Lộ trình được đặt ra là kiểm soát quá trình “vượt ngưỡng, đạt đỉnh và suy giảm”. Mục tiêu là đưa nhiệt độ toàn cầu đạt đỉnh ở mức thấp nhất có thể, hạn chế thời gian duy trì nhiệt độ trên 1,5°C và sau đó từng bước đưa nhiệt độ trở lại dưới ngưỡng này.

Trong ngắn hạn, ưu tiên hàng đầu vẫn là làm chậm tốc độ nóng lên. Điều này đòi hỏi các quốc gia phải đẩy nhanh cắt giảm phát thải khí nhà kính, đặc biệt là carbon dioxide (CO2) và methane (CH4), đồng thời loại bỏ dần sự phụ thuộc vào các nguồn năng lượng phát thải cao.

Về dài hạn, quá trình khử carbon cần được triển khai trên quy mô rộng, hướng tới phát thải ròng bằng 0 và đồng thời tăng cường khả năng thích ứng, chống chịu của các hệ thống kinh tế, xã hội và tự nhiên.

Nếu muốn đưa nhiệt độ toàn cầu trở lại dưới 1,5°C sau khi vượt ngưỡng, thế giới sẽ cần đạt mức phát thải ròng âm trong một thời gian đủ dài. Đây là giai đoạn đòi hỏi việc loại bỏ CO2 khỏi khí quyển phải được triển khai ở quy mô lớn hơn.

CDR cần thiết nhưng không thể thay thế cắt giảm phát thải

Một trong những giải pháp được nhấn mạnh là công nghệ loại bỏ carbon dioxide khỏi khí quyển, thường được gọi là CDR (Carbon Dioxide Removal).

CDR bao gồm nhiều phương pháp khác nhau, từ các giải pháp dựa vào tự nhiên như trồng và phục hồi rừng đến những công nghệ loại bỏ CO2 trực tiếp khỏi không khí. Tuy nhiên, các giải pháp này đều có giới hạn về quy mô, chi phí, tài nguyên đất và nước.

Việc mở rộng một số phương pháp CDR cũng có thể tạo ra những đánh đổi với bảo tồn đa dạng sinh học, sản xuất lương thực và sử dụng đất. Vì vậy, CDR được xem là một thành tố cần thiết trong kịch bản đưa nhiệt độ quay trở lại dưới 1,5°C, nhưng không thể trở thành lý do để trì hoãn việc cắt giảm phát thải ngay từ hôm nay.

Nói cách khác, loại bỏ carbon chỉ có thể hỗ trợ, chứ không thể thay thế cho việc giảm phát thải tại nguồn.

Hợp tác quốc tế vẫn là chìa khóa

UNEP nhấn mạnh rằng khả năng kiểm soát mức độ vượt ngưỡng phụ thuộc lớn vào tốc độ và quy mô hành động của cộng đồng quốc tế.

Các quốc gia phát triển và những nền kinh tế có năng lực tài chính, công nghệ lớn được kỳ vọng đóng vai trò tiên phong trong giảm phát thải, đồng thời tăng cường hỗ trợ tài chính, công nghệ và năng lực thích ứng cho các quốc gia và cộng đồng dễ bị tổn thương.

Đây không chỉ là vấn đề môi trường mà còn liên quan trực tiếp đến công bằng khí hậu. Những cộng đồng đóng góp ít hơn vào lượng phát thải lịch sử nhưng chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu cần được bảo đảm nguồn lực để thích ứng và phục hồi.

Báo cáo cũng đặt ra một cảnh báo quan trọng: ngay cả khi nhân loại thành công trong việc đưa nhiệt độ toàn cầu giảm trở lại sau khi đạt đỉnh, không phải mọi hậu quả đều có thể đảo ngược.

Sự tuyệt chủng của các loài, mất mát hệ sinh thái, suy giảm các hệ thống băng hay những thay đổi lâu dài của đại dương có thể tiếp tục tồn tại ngay cả khi nhiệt độ toàn cầu được kiểm soát.

Vì vậy, thách thức đối với thế giới hiện nay không chỉ là “có vượt 1,5°C hay không”, mà quan trọng hơn là vượt bao nhiêu, trong bao lâu và có thể đưa nhiệt độ quay trở lại dưới ngưỡng này nhanh đến mức nào.

Thông điệp từ UNEP vì thế không phải là từ bỏ mục tiêu 1,5°C, mà là lời cảnh báo về sự cấp thiết phải hành động mạnh hơn. Mỗi phần nhỏ của một độ C được kiểm soát hôm nay đều có ý nghĩa đối với mức độ rủi ro mà các thế hệ tương lai sẽ phải đối mặt.

Nắng nóng bao trùm Israel, nhiệt độ chạm 47°C

Minh Kiên