Các sông băng trên dãy Himalaya đang mất khối lượng với tốc độ ngày càng nhanh, đặt hàng trăm triệu người sống phụ thuộc vào các hệ thống sông bắt nguồn từ khu vực này trước những rủi ro ngày càng lớn về nguồn nước và thiên tai.

Cảnh báo được đưa ra trong một nghiên cứu công bố tháng 9 do công ty tư vấn phát triển bền vững Systemiq phối hợp với một số tổ chức nghiên cứu về khu vực Himalaya thực hiện.

Theo các nhà nghiên cứu, lượng nước do băng tan bổ sung cho các con sông ở Himalaya có thể tiếp tục tăng trong những năm tới và đạt đỉnh vào khoảng giữa thế kỷ. Tuy nhiên, sau thời điểm này, khi các sông băng ngày càng thu hẹp, lượng nước từ băng tan sẽ bắt đầu suy giảm.

Điều này tạo ra một nghịch lý đáng lo ngại. Trong ngắn hạn, băng tan nhanh có thể làm gia tăng dòng chảy và nguy cơ lũ lụt, nhưng về dài hạn, khi trữ lượng băng suy giảm, nguồn nước bổ sung cho các lưu vực sông cũng sẽ giảm theo.

Băng tan nhanh, thiên tai gia tăng

Những diễn biến bất thường tại khu vực băng tuyết Himalaya đang ngày càng được chú ý sau các vụ sạt lở, lũ quét xảy ra tại vùng núi cao.

Cuối tháng 8, một vụ sạt lở liên quan đến băng tại khu vực biên giới Nepal và Tây Tạng đã kéo theo đất đá và nước đổ xuống các thung lũng phía dưới. Sự việc cho thấy những biến động xảy ra ở khu vực núi cao có thể nhanh chóng tạo ra tác động nghiêm trọng đối với cộng đồng dân cư ở hạ lưu.

Cùng với sự suy giảm của các sông băng, một nguy cơ khác đang gia tăng là sự hình thành các hồ băng.

Khi băng tan và sông băng rút dần, nước có thể tích tụ tại các khu vực trũng, tạo thành những hồ băng có quy mô ngày càng lớn. Trong trường hợp bờ hồ mất ổn định hoặc bị phá vỡ, một lượng nước rất lớn có thể đột ngột tràn xuống hạ lưu, gây ra lũ quét, cuốn theo đất đá và đe dọa các khu dân cư, cơ sở hạ tầng.

Tại Ấn Độ, gần 200 hồ băng được xác định có nguy cơ cao, trong đó 56 hồ nằm trong nhóm có nguy cơ rất cao. Hàng triệu người đang sinh sống tại các khu vực phía dưới những hồ băng này.

Thực tế đó đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về tăng cường quan trắc, đánh giá nguy cơ và xây dựng hệ thống cảnh báo sớm đối với các cộng đồng ở vùng hạ lưu.

Khi “tháp nước châu Á” suy giảm

Himalaya thường được ví như một trong những “tháp nước” quan trọng của châu Á. Băng tuyết và các sông băng tại đây cung cấp nguồn nước cho nhiều hệ thống sông lớn, duy trì nguồn nước phục vụ sinh hoạt, nông nghiệp, công nghiệp và sản xuất năng lượng của hàng trăm triệu người.

Tuy nhiên, khả năng theo dõi những biến động của các sông băng vẫn còn hạn chế. Trong khoảng 40.000 sông băng thuộc khu vực Hindu Kush - Himalaya, hiện chỉ có 21 sông băng được theo dõi thực địa.

Khoảng trống dữ liệu khiến việc đánh giá chính xác tốc độ tan băng, diễn biến nguồn nước cũng như nguy cơ thiên tai tại nhiều khu vực gặp không ít khó khăn.

Khu vực Hindu Kush - Himalaya trải dài qua tám quốc gia, từ Afghanistan đến Myanmar, tạo thành một hệ thống núi có vai trò đặc biệt quan trọng đối với an ninh nguồn nước của toàn khu vực.

Các nhà nghiên cứu cho rằng tác động của băng tan không chỉ nằm ở những thảm họa xảy ra tức thời như lũ quét hay sạt lở. Vấn đề đáng quan tâm hơn là sự thay đổi lâu dài của nguồn nước.

Trong giai đoạn đầu, tốc độ tan băng tăng có thể khiến lượng nước trong các dòng sông tăng lên. Nhưng khi trữ lượng băng ngày càng cạn kiệt, lượng nước bổ sung từ băng tan sẽ giảm. Những cộng đồng phụ thuộc lớn vào nguồn nước này có thể phải đối mặt với tình trạng thiếu nước nghiêm trọng hơn, đặc biệt trong mùa khô.

Điều này có thể tác động trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, cấp nước sinh hoạt, thủy điện và nhiều hoạt động kinh tế khác.

Sức ép lớn đối với kinh tế và đời sống

Tại Ấn Độ, khu vực Himalaya có vai trò đáng kể đối với nền kinh tế, đóng góp hơn 20% GDP của quốc gia này. Trong khi đó, dù chỉ chiếm khoảng 18% diện tích đất liền, khu vực này lại ghi nhận khoảng 35% số vụ thiên tai.

Những con số này cho thấy sự thay đổi của khí hậu và hệ thống băng tuyết tại Himalaya không còn là câu chuyện chỉ của các vùng núi cao.

Băng tan, sạt lở và lũ quét có thể tác động trực tiếp tới cộng đồng ở hạ lưu, trong khi sự suy giảm nguồn nước về dài hạn có thể tạo ra những hệ lụy sâu rộng hơn đối với an ninh lương thực, năng lượng và phát triển kinh tế.

Các chuyên gia vì vậy cho rằng việc bảo vệ nguồn nước Himalaya cần được tiếp cận đồng thời từ hai góc độ: Giảm thiểu rủi ro thiên tai trước mắt và bảo đảm an ninh nguồn nước trong dài hạn.

Tăng cường quan trắc sông băng, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm đối với hồ băng, nâng cao năng lực dự báo lũ quét và sạt lở, đồng thời quản lý hiệu quả nguồn nước tại các lưu vực sông xuyên biên giới sẽ ngày càng trở nên quan trọng.

Himalaya đang tan chảy. Nhưng thách thức lớn nhất không chỉ là lượng băng đang mất đi, mà là những gì xảy ra sau đó khi “tháp nước” của châu Á không còn khả năng cung cấp lượng nước như trước.

Biến đổi khí hậu làm dịch chuyển hệ sinh thái Bắc Cực

Minh An