Nguồn nước đã bắt đầu chịu sức ép

Những tác động của El Niño đối với nguồn nước tại Việt Nam đang ngày càng rõ nét. Theo Cục Quản lý tài nguyên nước, từ tháng 5/2026, nguồn nước trên phần lớn sông, suối có xu hướng thấp hơn trung bình nhiều năm (TBNN). Trong các tháng 6-8/2026, dòng chảy trên hầu hết các sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn thấp hơn từ 10-75% so với TBNN. Ngoại trừ lưu vực sông Hồng và dòng chính sông Mã có dòng chảy cao hơn TBNN, nhiều khu vực còn lại đều ghi nhận xu thế suy giảm đáng lưu ý.

Tình trạng này diễn ra trong bối cảnh El Niño tiếp tục mạnh lên. Theo Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, trong giai đoạn tháng 9-11/2026, El Niño được dự báo duy trì ở trạng thái mạnh đến rất mạnh; khả năng tiếp tục duy trì trạng thái này trong những tháng cuối năm và đầu năm 2027 cũng ở mức cao. Đến giữa tháng 9/2026, El Niño đã đạt cường độ rất mạnh.

Theo Cục Quản lý tài nguyên nước, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, diễn biến nguồn nước hiện nay có những nét tương đồng với các giai đoạn 2015-2016 và 2019-2020 - những thời kỳ El Niño từng gây ra tình trạng hạn hán, thiếu nước nghiêm trọng tại nhiều khu vực.

Điều đáng lo ngại là nguy cơ thiếu nước không chỉ xuất hiện trên sông, suối mà còn có thể tác động trực tiếp đến khả năng tích nước của hệ thống hồ chứa.

Hai kịch bản rủi ro đối với nguồn nước

Theo đánh giá của cơ quan quản lý tài nguyên nước, từ nay đến cuối năm 2026, diễn biến lượng mưa và dòng chảy sẽ quyết định đáng kể khả năng bảo đảm nguồn nước cho mùa cạn năm 2027.

Ở kịch bản rủi ro cao, lượng mưa có thể thiếu hụt phổ biến 10-20%, kéo theo dòng chảy trên các lưu vực sông giảm khoảng 10-20% so với TBNN. Khi đó, nhiều hồ chứa có nguy cơ không tích đủ nước phục vụ mùa cạn năm 2027; xâm nhập mặn có thể xuất hiện sớm hơn và lấn sâu hơn mức trung bình.

Ở kịch bản rủi ro rất cao, lượng mưa có thể thiếu hụt phổ biến 20-40%, dòng chảy trên các lưu vực sông giảm tương ứng 20-40%, nhiều lưu vực có thể xuống mức thấp. Nguy cơ không tích đủ nước tại các hồ chứa thủy lợi, thủy điện sẽ tăng cao, đặc biệt tại Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ.

Trong kịch bản này, xâm nhập mặn cũng có khả năng xuất hiện sớm và lấn sâu, với mức độ có thể tương đương những đợt El Niño mạnh từng xảy ra trong giai đoạn 2015-2016 và 2019-2020.

Điều đáng lo ngại khi bước vào cuối năm 2026 và mùa cạn năm 2027 là nguy cơ xảy ra đồng thời hai vấn đề: Thiếu nước tích trữ trong các hồ chứa và thiếu dòng chảy trên sông, suối trong mùa cạn.

“Kho nước” mùa cạn có nguy cơ thiếu ngay từ đầu

Đối với Việt Nam, nguy cơ này đặc biệt đáng lưu ý bởi nước mặt vẫn giữ vai trò chủ đạo trong khai thác và sử dụng nước. Theo Cục Quản lý tài nguyên nước, khoảng 96,5% tổng lượng nước khai thác trên phạm vi cả nước đến từ nguồn nước mặt. Trong mùa cạn, khả năng đáp ứng nhu cầu sử dụng nước phụ thuộc rất lớn vào lượng nước được tích trữ và điều tiết từ các hồ chứa thủy lợi, thủy điện.

Nói cách khác, lượng nước tích được trong những tháng cuối mùa lũ năm 2026 sẽ quyết định một phần quan trọng khả năng cấp nước cho hạ du trong mùa cạn năm 2027.

Nếu các hồ chứa bước vào mùa cạn với dung tích thấp, trong khi dòng chảy tự nhiên tiếp tục suy giảm, áp lực lên nguồn nước sẽ gia tăng theo thời gian. Mùa cạn kéo dài 7-9 tháng càng khiến bài toán tích trữ nước trở nên quan trọng.

Nguy cơ này đặc biệt rõ tại các lưu vực sông miền Trung, Tây Nguyên và Nam Bộ - những khu vực có mùa khô kéo dài, dòng chảy mùa cạn thấp và nhiều hoạt động sản xuất phụ thuộc trực tiếp vào nguồn nước sông, suối và hồ chứa. Cục Quản lý tài nguyên nước cũng xác định Nam Trung Bộ là một trong những khu vực có nguy cơ thiếu nước rất cao trong mùa khô 2026-2027.

Áp lực kép: Nước sinh hoạt và an ninh năng lượng

Kinh nghiệm từ các đợt El Niño trước đây cho thấy thiếu nước có thể tạo ra tác động dây chuyền đối với nhiều lĩnh vực.

Theo thống kê được Cục Quản lý tài nguyên nước đưa ra, trong các năm hạn điển hình 2015-2016 và 2019-2020, đối với 43 hồ thủy điện lớn thuộc quy trình vận hành liên hồ chứa trên 11 lưu vực sông và 189 hồ thủy lợi lớn, 100% hồ thủy điện không tích đủ nước, với tổng dung tích thiếu hụt khoảng 7,73-11 tỷ m³.

Trong số này, 32/43 hồ, tương đương khoảng 74%, có mức thiếu hụt lớn, từ 15-80%. Đối với hồ thủy lợi, khoảng 65% số hồ không tích đủ nước theo thiết kế; khoảng 40% số hồ có mức thiếu hụt từ 20-87%, tập trung chủ yếu tại Tây Nguyên và vùng ven biển Nam Trung Bộ.

Những con số này cho thấy thiếu nước trong mùa cạn không đơn thuần là câu chuyện của ngành nông nghiệp hay tài nguyên nước.

Khi nguồn nước suy giảm, nước sinh hoạt phải được đặt lên hàng đầu. Sau đó là nước phục vụ sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ và các nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội khác.

Đáng chú ý, nguồn nước và năng lượng có mối quan hệ chặt chẽ. Các hồ thủy điện vừa có chức năng phát điện, vừa tham gia điều tiết và cung cấp nước cho hạ du. Khi lượng nước về hồ suy giảm nhưng nhu cầu phát điện vẫn cao, việc cân đối giữa yêu cầu phát điện và bảo đảm dòng chảy, cấp nước cho hạ du sẽ trở nên khó khăn hơn.

Bởi vậy, nguy cơ thiếu nước cũng đồng thời đặt ra yêu cầu bảo đảm an ninh nguồn nước và an ninh năng lượng.

Trước những diễn biến hiện nay, cơ quan quản lý tài nguyên nước xác định ứng phó với El Niño phải được thực hiện theo hướng chủ động từ sớm, từ xa, thay vì chờ đến khi bước vào cao điểm mùa khô mới triển khai các biện pháp chống hạn.

Một trong những nhiệm vụ quan trọng từ tháng 9/2026 là rà soát khả năng tích nước của các hồ chứa thủy lợi, thủy điện trên từng lưu vực; đồng thời xây dựng phương án tích nước, điều tiết và sử dụng nước cho mùa cạn năm 2027.

Việc vận hành hồ chứa cần được thực hiện linh hoạt, vừa bảo đảm an toàn công trình và phòng, chống lũ cho hạ du, vừa tận dụng các nguồn nước thuận lợi trong những tháng cuối mùa lũ để tích trữ cho mùa cạn.

Điều này đòi hỏi việc vận hành không thể theo một phương án cứng nhắc mà phải liên tục cập nhật diễn biến khí tượng, thủy văn, lượng nước về hồ và nhu cầu sử dụng nước trên từng lưu vực.

Cùng với tích nước, cần chuẩn bị sớm phương án phân bổ nguồn nước trong trường hợp xảy ra thiếu hụt. Thứ tự ưu tiên phải được xác định rõ, trong đó nước cho sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu cần được bảo đảm trước.

Những nhu cầu sử dụng nhiều nước nhưng chưa cấp thiết cần được rà soát, điều chỉnh hoặc cắt giảm khi nguồn nước chuyển sang trạng thái thiếu hụt.

Quản lý nguồn nước theo từng lưu vực

Theo Cục Quản lý tài nguyên nước, ứng phó với El Niño không thể là nhiệm vụ riêng của một bộ, ngành hay địa phương. Đây là bài toán liên ngành, liên vùng, đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý tài nguyên nước, khí tượng thủy văn, nông nghiệp, công thương, xây dựng, chính quyền địa phương và các tổ chức, cá nhân khai thác, sử dụng nước.

Cục Quản lý tài nguyên nước đang đề xuất tăng cường theo dõi, điều hòa và phân phối nguồn nước theo từng lưu vực sông, đồng thời khẩn trương xây dựng các kịch bản nguồn nước để làm cơ sở cho việc điều hành trong những tháng tới.

Đặc biệt, từ nay đến cuối năm 2026 là khoảng thời gian có ý nghĩa quyết định đối với việc bổ sung nguồn nước cho mùa cạn năm 2027. Theo cơ quan quản lý, ngoài lưu vực sông Hồng, phần lớn các lưu vực sông còn lại vẫn đang trong thời kỳ mùa lũ; vì vậy cần tận dụng hợp lý nguồn nước để nâng cao khả năng bảo đảm nước cho hạ du trong mùa khô.

Trong bối cảnh El Niño đã đạt trạng thái rất mạnh, bài toán đặt ra không chỉ là ứng phó với một đợt hạn hán trước mắt, mà là chuẩn bị cho một chuỗi rủi ro có thể kéo dài từ cuối năm 2026 sang mùa cạn năm 2027.

Tích nước từ hôm nay, phân bổ nước từ sớm và điều hành theo từng lưu vực sẽ là những yếu tố quan trọng để giảm áp lực thiếu nước trong thời gian tới.

Châu Á chủ động ứng phó El Nino, từ bảo đảm nguồn nước đến an ninh lương thực

Minh Anh