Khai thác khoáng sản đóng góp quan trọng cho phát triển kinh tế, đồng thời cung cấp nguyên liệu cho quá trình chuyển dịch năng lượng. Tuy nhiên, hoạt động này cũng tạo sức ép đáng kể lên tài nguyên rừng, đất và hệ sinh thái. Khi nhu cầu khoáng sản được dự báo tiếp tục gia tăng, yêu cầu kiểm soát mất rừng, phục hồi đất và khôi phục hệ sinh thái sau khai thác ngày càng trở nên cấp thiết.

Đáng chú ý, phục hồi rừng sau khai thác không nên chỉ được hiểu là trồng cây để phủ xanh những diện tích đất trống. Nếu được quy hoạch và thực hiện phù hợp với điều kiện lập địa, quá trình này có thể từng bước khôi phục chức năng sinh thái của đất và rừng, đồng thời mở ra khả năng tạo thêm giá trị từ hấp thụ và lưu giữ carbon.

Thông tin tại hội thảo tham vấn “Giải pháp dựa vào tự nhiên nhằm phục hồi rừng sau khai thác khoáng sản và cơ hội tham gia thị trường carbon trong tương lai” tổ chức ngày 29/9 tại Hà Nội, ông Tô Xuân Phúc, Giám đốc Chương trình Chính sách, Thương mại và Tài chính Lâm nghiệp, Tổ chức Forest Trends cho biết, xét trên phạm vi toàn cầu, khai khoáng là nguyên nhân gây mất rừng lớn thứ tư, chiếm khoảng 7% diện tích mất rừng tại các vùng nhiệt đới. Trong khi đó, nhu cầu khoáng sản có thể tăng gấp 5 lần vào năm 2050 do sự phát triển của các công nghệ phục vụ chuyển dịch năng lượng như điện mặt trời, điện gió, xe điện và hệ thống lưu trữ năng lượng.

Tại Việt Nam, theo ông Vũ Tấn Phương, Giám đốc Văn phòng Chứng chỉ Quản lý rừng bền vững (VFCO), cả nước có hơn 5.000 điểm mỏ với khoảng 60 loại khoáng sản, trong đó có bauxite, apatit, titan, than, đất hiếm và đá granit. Khai thác khoáng sản, không bao gồm dầu khí, đóng góp khoảng 4-5% GDP mỗi năm.

Tuy nhiên, khai thác lộ thiên có thể làm biến đổi địa hình, mất thảm thực vật, xáo trộn tầng đất, gây ô nhiễm nguồn nước và suy giảm chất lượng đất. Những tác động này đặc biệt rõ tại các khu vực bãi thải và khiến quá trình phục hồi rừng gặp nhiều khó khăn.

Theo ông Vũ Tấn Phương, khai thác than, apatit và bauxite theo phương thức lộ thiên tác động mạnh đến lớp phủ, địa hình và tầng đất. Do đó, phục hồi cần được thực hiện theo hướng dài hạn, trước hết nhằm ổn định đất, hạn chế xói mòn, khôi phục chức năng môi trường, sau đó từng bước hình thành hệ sinh thái rừng ổn định.

Giải pháp dựa vào tự nhiên cần được lựa chọn trên cơ sở đặc điểm lập địa của từng khu vực. Loài cây, mật độ trồng và biện pháp tác động không thể áp dụng theo một công thức chung cho mọi loại đất sau khai thác.

Với bãi thải than và apatit, mục tiêu trước mắt là ổn định đất, hạn chế xói mòn và phục hồi chức năng môi trường. Trong khi đó, tại những khu vực sau khai thác bauxite có điều kiện thuận lợi hơn, rừng phục hồi có thể được định hướng kết hợp mục tiêu kinh tế với khả năng tạo tín chỉ carbon khi đáp ứng các điều kiện cần thiết.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, các chuyên gia cho rằng cần xử lý những khoảng trống ngay từ khâu quy hoạch và cấp phép. TS. Nguyễn Thành Long, thành viên nhóm nghiên cứu được hỗ trợ bởi Dự án “Hỗ trợ kỹ thuật cho các hoạt động tại Việt Nam được hỗ trợ bởi Chương trình Quản trị rừng, thị trường và khí hậu (FGMC)”, cho rằng quy hoạch khoáng sản và quy hoạch lâm nghiệp được xây dựng trong các hệ thống quản lý khác nhau, có thể dẫn đến chồng lấn giữa khu vực có tiềm năng khoáng sản và diện tích rừng.

Bên cạnh đó, đánh giá tác động môi trường cần xem xét đầy đủ hơn các tác động tích lũy, sự phân mảnh sinh cảnh, suy giảm đa dạng sinh học và ảnh hưởng của các công trình phụ trợ như bãi thải, đường vận tải, khu chế biến.

Công tác quản lý sau cấp phép cũng cần được tăng cường. Việc theo dõi ranh giới khai trường, mở rộng bãi thải, phục hồi môi trường và trồng rừng sau khai thác chưa được thực hiện đồng bộ, gây khó khăn cho kiểm tra, giám sát và xác định trách nhiệm quản lý sau khi dự án đóng cửa.

Các chuyên gia đề xuất tích hợp tiêu chí bảo vệ rừng ngay từ quy hoạch khai thác; nâng cao chất lượng đánh giá tác động môi trường; tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý khoáng sản, đất đai và lâm nghiệp. Đồng thời, cần xây dựng cơ sở dữ liệu không gian tích hợp, đẩy mạnh ứng dụng viễn thám, GIS và các nền tảng số để giám sát biến động rừng, ranh giới khai trường và kết quả phục hồi.

Về dài hạn, phục hồi rừng sau khai thác khoáng sản không chỉ là trách nhiệm môi trường của doanh nghiệp mà còn có thể trở thành một hướng tạo giá trị mới. Việc kết hợp giải pháp dựa vào tự nhiên với phục hồi hệ sinh thái và hấp thụ carbon có thể nâng cao giá trị của đất sau khai thác, tạo tiền đề để doanh nghiệp và địa phương tham gia thị trường carbon khi các điều kiện về chính sách, đo đạc và xác nhận tín chỉ được hoàn thiện.

Quảng Trị siết quản lý khoáng sản sau hàng loạt vụ khai thác cát không rõ nguồn gốc

Hoài Thy