Theo số liệu ngành cấp, thoát nước, công suất cấp nước đô thị cả nước đạt khoảng 13-13,2 triệu m³/ngày đêm, tỷ lệ cấp nước khoảng 95%. Tuy nhiên, tỷ lệ thất thoát nước bình quân vẫn ở mức 16,3%. Trong khi đó, 83 nhà máy xử lý nước thải đô thị có tổng công suất thiết kế khoảng 2,064 triệu m³/ngày đêm, nhưng công suất vận hành thực tế chỉ khoảng 1,1 triệu m³/ngày đêm.

Những con số này cho thấy, mở rộng năng lực thiết kế chưa đồng nghĩa với nâng cao hiệu quả phục vụ. Vấn đề không chỉ là có bao nhiêu công trình, mà là các công trình có vận hành đồng bộ, phát huy đúng công năng và tạo ra hiệu quả môi trường thực chất hay không.

Một nhà máy xử lý nước thải hiện đại sẽ khó phát huy hết giá trị nếu mạng lưới thu gom chưa hoàn chỉnh, nước thải chưa được đấu nối đầy đủ. Một dòng sông không thể hồi sinh nếu các nguồn xả thải vẫn tiếp tục đổ vào. Và một hệ thống thoát nước khó chống chọi với những trận mưa cực đoan nếu ao hồ, kênh mương, vùng trũng tự nhiên liên tục bị thu hẹp để nhường chỗ cho bê tông và các công trình xây dựng. Khi đó, đô thị không chỉ đối mặt với ô nhiễm hay ngập úng, mà còn phải trả giá cho những quyết định quy hoạch thiếu tầm nhìn dài hạn.

Bởi vậy, quản trị nước không thể dừng ở việc xử lý những bất cập đã phát sinh. Nước phải được đặt ở vị trí trung tâm ngay từ khâu quy hoạch, cùng với các yêu cầu về dân số, không gian xây dựng, khả năng tiêu thoát, nhu cầu sử dụng và sức chịu tải của môi trường. Sông hồ, mặt nước và các bề mặt thấm không phải phần diện tích dư thừa có thể tùy tiện thu hẹp, mà là hạ tầng sinh thái thiết yếu giúp điều tiết dòng chảy, giảm ngập và duy trì cân bằng tự nhiên.

Cùng với đó, cần chuyển từ tư duy khai thác, sử dụng rồi thải bỏ sang quản lý toàn bộ vòng đời nước. Giảm thất thoát, sử dụng tiết kiệm, kiểm soát nguồn ô nhiễm, tái sử dụng nước sau xử lý phù hợp và quản lý theo lưu vực phải trở thành những nhiệm vụ gắn kết. Trách nhiệm cũng cần được phân định rõ giữa cơ quan quản lý, đơn vị cung cấp dịch vụ, doanh nghiệp và cộng đồng, đi kèm cơ chế giám sát hiệu quả đầu tư và chất lượng dịch vụ.

Suy cho cùng, thước đo của một đô thị hiện đại không chỉ nằm ở những nhà máy quy mô lớn hay những tuyến cống được mở rộng, mà ở khả năng bảo đảm an toàn nguồn nước, kiểm soát ô nhiễm và chung sống hài hòa với quy luật tự nhiên. Nếu chỉ chạy theo xử lý sự cố, đô thị sẽ mãi ở thế bị động trước những hệ lụy do chính quá trình phát triển tạo ra.

Quản trị nước hiệu quả phải bắt đầu từ việc nhìn thấy mối liên hệ giữa từng công trình, từng dòng chảy và toàn bộ hệ sinh thái. Đó không chỉ là yêu cầu của ngành cấp, thoát nước, mà còn là phép thử đối với chất lượng quy hoạch, trách nhiệm quản lý và tầm nhìn phát triển của mỗi đô thị.

[Góc nhìn tuần qua]: Tri ân những người nằm xuống - tiếp nối “giá trị hòa bình”

Ban Biên tập Moitruong.net.vn