Thực tiễn thi hành pháp luật về bảo vệ môi trường thời gian qua cho thấy, bên cạnh những kết quả tích cực, nhiều quy định đã lộ rõ bất cập khi đưa vào cuộc sống. Tại phiên thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, các đại biểu Quốc hội (ĐBQH) đã thẳng thắn chỉ ra những "khoảng trống" pháp lý cũng như những vướng mắc phát sinh từ cơ sở. Mục tiêu xuyên suốt được đặt ra là hoàn thiện thể chế sao cho vừa tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội, vừa bảo vệ hiệu quả hệ sinh thái và môi trường sống của Nhân dân.

Siết chặt kiểm soát xả thải đầu nguồn và xác định rõ trách nhiệm khi xảy ra sự cố

Một trong những nội dung trọng tâm nhận được nhiều thảo luận là cơ chế phòng ngừa ô nhiễm và thẩm quyền xử lý sự cố môi trường.

ĐBQH Nguyễn Văn Quảng (Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) nhấn mạnh, quy định hiện hành và một số nội dung dự thảo đang dồn quá nhiều áp lực cho cấp xã trong việc ứng phó sự cố. Thực tế cho thấy, cấp xã là cấp cơ sở thiếu hụt nghiêm trọng nhất cả về nhân lực chuyên trách, trang thiết bị lẫn nguồn lực tài chính.
Đáng chú ý, tính chất của các sự cố môi trường – đặc biệt là ô nhiễm môi trường nước – thường lan truyền nhanh, diện rộng và mang tính liên xã, liên tỉnh, không bị giới hạn bởi địa giới hành chính. Do đó, việc giao trọng trách xử lý cho chính quyền cấp cơ sở là chưa khả thi. Từ phân tích này, đại biểu đề nghị cần giao thẩm quyền chủ trì xử lý sự cố cho cấp tỉnh để bảo đảm tính thống nhất, đủ năng lực điều phối nguồn lực; đồng thời xây dựng cơ chế phối hợp liên vùng đối với các sự cố có phạm vi ảnh hưởng rộng.

Bên cạnh đó, vấn đề xả thải thô chưa qua xử lý trực tiếp ra hệ thống thoát nước chung và các lưu vực sông tiếp tục là bài toán nhức nhối. Việc gom toàn bộ nước thải về các trạm xử lý tập trung vô hình trung đang đẩy gánh nặng tài chính và trách nhiệm sang Nhà nước. ĐBQH Nguyễn Văn Quảng khẳng định, cơ quan nhà nước không phải chủ thể duy nhất và cũng không đủ năng lực để quán xuyến toàn bộ công tác bảo vệ môi trường. Bảo vệ môi trường phải là nghĩa vụ bắt buộc của mọi tổ chức, cá nhân và doanh nghiệp. Dự thảo Luật cần bổ sung các chế tài kinh tế và pháp lý đủ sức răn đe, buộc các cơ sở sản xuất, kinh doanh phải kiểm soát và xử lý triệt để chất thải ngay tại nguồn phát sinh.

Hài hòa giữa cải cách thủ tục hành chính và nâng cao hiệu quả hậu kiểm môi trường

Chủ trương cắt giảm thủ tục hành chính nhằm cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh là rất cần thiết, song không thể đánh đổi bằng rủi ro ô nhiễm. Đóng góp ý kiến về nội dung Đánh giá tác động môi trường (ĐTM), ĐBQH Đỗ Thị Việt Hà (Đoàn ĐBQH tỉnh Bắc Ninh) bày tỏ sự quan tâm đến việc phân loại dự án đầu tư theo mức độ nguy cơ tác động xấu đến môi trường (Nhóm I, II và III).
Theo hướng sửa đổi, các dự án thuộc Nhóm III (ít có nguy cơ) sẽ không phải thực hiện ĐTM hay xin cấp giấy phép môi trường mà chỉ cần đăng ký môi trường hoặc được miễn đăng ký. Quy định này dự kiến sẽ cắt giảm trên 90% đối tượng phải làm thủ tục ĐTM, giúp tiết kiệm thời gian, chi phí đáng kể cho nhà đầu tư. Tuy nhiên, đại biểu Đỗ Thị Việt Hà lưu ý: Cắt giảm tiền kiểm bắt buộc phải đi đôi với thắt chặt hậu kiểm.

Ngoài ra, đối với quy định bảo vệ môi trường đất tại Điều 17 (sửa đổi), đại biểu đánh giá cao việc chủ động điều tra, đánh giá và lập danh mục các khu vực đất có dấu hiệu ô nhiễm để theo dõi, phục hồi. Dù vậy, cơ quan soạn thảo cần làm rõ hơn hậu quả pháp lý sau điều tra, cũng như mối liên hệ giữa hoạt động kiểm tra môi trường đất với quá trình giao đất, cho thuê đất và triển khai dự án đầu tư theo Luật Đất đai, Luật Đầu tư để tránh chồng chéo, vướng mắc cho địa phương.

cơ chế thu gom rác thải phù hợp đặc thù từng địa phương

Chuyển sang khâu quản lý rác thải sinh hoạt – vấn đề sát sườn với đời sống hằng ngày của người dân, ĐBQH Vũ Minh Đạo (Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội) chỉ ra những bất cập lớn trong công tác phân loại và thu gom rác hiện nay.
Tại các khu vực đô thị, hạ tầng đồng bộ cho phép tổ chức thu gom tập trung thường xuyên. Tuy nhiên, tại các địa bàn nông thôn, miền núi, vùng sâu vùng xa – nơi dân cư thưa thớt, các bản làng cách xa trung tâm hàng chục kilômét – việc áp dụng mô hình thu gom cơ giới hóa giống như đô thị là hoàn toàn không khả thi, chi phí vận chuyển quá lớn và vượt khả năng chi trả của ngân sách địa phương.

Một "điểm nghẽn" khác làm giảm niềm tin của người dân là tình trạng "trên vận động phân loại, dưới thu gom cào bằng". Mặc dù công tác tuyên truyền phân loại rác tại nguồn được triển khai sâu rộng, nhưng khi lực lượng thu gom đến lại đổ chung tất cả các loại rác vào một thùng xe. Khi đưa đến nhà máy xử lý, rác lại phải phân loại lại từ đầu, gây lãng phí nguồn lực xã hội và triệt tiêu động cơ thực hành thói quen xanh của cộng đồng.

Từ thực trạng trên, đại biểu Vũ Minh Đạo kiến nghị Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi cần ban hành các nguyên tắc mở, cho phép chính quyền địa phương linh hoạt thiết kế phương án thu gom, xử lý rác phù hợp với địa hình và hạ tầng thực tế. Cần có chính sách hỗ trợ tài chính từ ngân sách Trung ương cho các vùng đặc biệt khó khăn, đồng thời khuyến khích người dân nông thôn xử lý rác thải hữu cơ ngay tại hộ gia đình theo chuẩn kỹ thuật môi trường. Đồng thời, việc phân cấp quản lý rác thải cho cấp xã phải đi kèm với việc phân bổ nguồn lực, kinh phí và đào tạo cán bộ chuyên môn, tránh tình trạng "giao nhiệm vụ nhưng giữ lại nguồn lực".

Sửa Luật Bảo vệ môi trường: Siết kiểm soát xả thải, tăng hậu kiểm

Khang Vũ