Thu gom từ những vật liệu có giá trị

Từ những con ngõ nhỏ đến các tuyến phố đông dân cư, hoạt động thu gom đồng nát diễn ra song song với quá trình phát sinh rác thải sinh hoạt. Thay vì chờ toàn bộ rác được đưa đến điểm tập kết, người thu gom chủ động tìm đến các hộ gia đình, cửa hàng, cơ sở kinh doanh để thu mua những vật liệu còn giá trị sử dụng hoặc có thể bán lại.

Các loại phế liệu thường được thu gom gồm giấy, bìa carton, sách báo cũ, chai nhựa, lon kim loại, sắt vụn và một số đồ dùng đã qua sử dụng. Tùy thuộc vào nguồn hàng, nhu cầu của cơ sở thu mua và giá bán trên thị trường, danh mục vật liệu được thu hồi có thể khác nhau.

Với những cửa hàng tạp hóa, cửa hàng bán hàng trực tuyến hoặc cơ sở kinh doanh thường xuyên sử dụng bao bì, bìa carton có thể trở thành nguồn phế liệu đáng kể. Trong khi đó, tại các hộ gia đình, vật liệu được thu gom thường phân tán hơn, từ giấy báo cũ, chai lọ đến đồ kim loại không còn sử dụng.

Việc thu gom được thực hiện bằng nhiều cách. Một số người đi bộ hoặc sử dụng xe đạp, xe máy có gắn phương tiện chở hàng; những người khác sử dụng xe đẩy hoặc phương tiện chuyên dụng để di chuyển giữa các điểm thu gom. Họ có thể mua lại phế liệu theo cân, nhận vật liệu từ các hộ dân quen thuộc hoặc thu gom tại những địa điểm đã hình thành mối quan hệ mua bán lâu dài.

Bà Nguyễn Thị Ngát, người thu mua đồng nát dạo dọc các tuyến phố tại phường Hà Đông (TP. Hà Nội) chia sẻ: Tôi thường thu mua bìa cát tông, vỏ lon, chai nhựa. Đây cũng là những phế liệu được các hộ gia đình thu gom, giữ lại và gom bán. Thông thường, ngày nào tôi cũng đi thu gom, không phải ngày nào cũng có số lượng nhiều. Hôm nào may mắn gặp được nhà dọn nhà hoặc chuyển nhà thì lượng phế liệu nhiều, còn lại cũng túc tắc, mỗi nhà một ít.

Cũng theo người thu gom, sự lựa chọn vật liệu không hoàn toàn dựa trên khả năng tái chế. Giá thu mua, khối lượng, độ sạch, tình trạng vật liệu và chi phí vận chuyển cũng ảnh hưởng đến quyết định của những người thu gom và chủ các cơ sở thu mua. Những loại phế liệu có đầu ra ổn định, dễ lưu trữ và thuận tiện vận chuyển thường có lợi thế hơn so với vật liệu cồng kềnh, lẫn tạp chất hoặc khó tiêu thụ.

Theo bà Lê Thị Chi, chủ cơ sở thu gom đồng nát tại Khu nhà ở Xala (phường Hà Đông, TP. Hà Nội) cho biết: Chúng tôi thu mua lại gỗ, bìa và nhựa tảng. Ngoài ra có thu mua thêm vỏ lon, vỏ chai các loại. Còn một số phế liệu khác chúng tôi cân nhắc vào giá trị bán lại, tái chế hoặc khả năng vận chuyển.

Bởi vậy, hoạt động thu gom đồng nát không đồng nghĩa với việc thu hồi toàn bộ chất thải có khả năng tái chế. Những vật liệu không có giá trị kinh tế đủ hấp dẫn, bị bám bẩn hoặc khó phân loại có thể không được lựa chọn, dù vẫn có khả năng được xử lý theo những phương thức khác.

Từ xe thu gom đến điểm tập kết phế liệu

Sau khi thu gom, vật liệu thường được đưa về các điểm thu mua phế liệu hoặc cơ sở tập kết để phân loại, cân và định giá. Đây là khâu tiếp theo trong hành trình của những vật liệu được tách khỏi dòng rác sinh hoạt.

Tại các điểm tập kết, phế liệu có thể tiếp tục được chia theo từng nhóm như giấy, carton, nhựa, sắt và kim loại màu. Một số vật liệu cần được tháo rời, làm sạch hoặc phân loại kỹ hơn trước khi chuyển đi. Việc phân loại giúp xác định giá trị của từng nhóm hàng, đồng thời tạo thuận lợi cho khâu lưu trữ và vận chuyển.

Tuy nhiên, quy trình cụ thể không giống nhau ở mọi cơ sở. Tùy quy mô, điều kiện mặt bằng và loại vật liệu thu mua, việc phân loại có thể được thực hiện ngay tại nơi tiếp nhận hoặc chuyển sang những cơ sở có khả năng xử lý chuyên sâu hơn.

Bà Lê Thị Hoa, chủ cơ sở thu gom đồng nát tại phố Đại An (phường Hà Đông, TP. Hà Nội) cho biết: Sau khi phế liệu được thu mua từ những người thu gom dạo hoặc từ chính các hộ gia đình, cơ sở sẽ tiến hành phân loại thành các nhóm: gỗ và vật liệu, bìa cát tông, nhựa. Đó là những phế liệu có thể bán lại, hoặc đem lại giá trị kinh tế, còn những phế liệu khác cơ sở không nhận thu mua, nên khâu phân loại không vất vả. Sau khi thu mua, phân loại, chúng tôi chuyển đến nhà máy theo đơn đặt hàng của mối sỉ

Từ điểm tập kết, phế liệu có thể được bán cho các đầu mối thu mua quy mô lớn, cơ sở sơ chế hoặc đơn vị sản xuất, tái chế. Một số vật liệu tiếp tục trải qua nhiều khâu trung gian trước khi đến nơi xử lý cuối cùng.

"Mắt xích" có vai trò nhưng còn những giới hạn

Trong chuỗi quản lý chất thải, người thu gom đồng nát góp phần tách một phần vật liệu có giá trị khỏi rác sinh hoạt hỗn hợp. Khi giấy, carton, chai nhựa hay kim loại được thu hồi riêng, lượng vật liệu này có cơ hội quay trở lại mạng lưới thu mua và tái chế, thay vì bị đưa đi cùng dòng rác thông thường.

Ông Nguyễn Tùng Lâm (phố Mậu Lương, phường Kiến Hưng, TP. Hà Nội) chia sẻ: Gia đình tôi có thói quen rửa sạch vỏ lon, chai, gom thành một túi. Với bài cát tông, tôi sẽ rạch bìa để xếp gọn thành một đống. Với các loại phế liệu có dính thức ăn, thường sẽ được vệ sinh trước khi gom lại, chuyển đến tay người thu mua. Tuy nhiên, đó là với phế liệu dễ dàng phân loại, còn với rác thải sinh hoạt, chúng tôi lại chưa thể phân loại.

Hoạt động đó có ý nghĩa đối với việc tận dụng tài nguyên và hạn chế lãng phí vật liệu. Tuy nhiên, mức độ đóng góp cụ thể cần được đánh giá trên cơ sở lượng phế liệu thu hồi, loại vật liệu, tỷ lệ thực sự được tái chế và phương thức xử lý phần còn lại.

Một giới hạn khác nằm ở đặc điểm vận hành của hoạt động thu gom. Việc lựa chọn vật liệu chịu ảnh hưởng lớn từ giá trị kinh tế, trong khi rác thải sinh hoạt có thành phần đa dạng, nhiều loại vật liệu bị trộn lẫn hoặc nhiễm bẩn ngay từ đầu nguồn. Khi chất thải không được phân loại đúng cách, việc thu hồi có thể trở nên khó khăn hơn, làm giảm chất lượng và giá trị của vật liệu.

“Tôi thường không nhặt lấy, thu mua vỏ các loại hộp sữa, vỏ chai đựng hóa chất, các loại bao bì phức hợp, đồ điện tử khó tháo rỡ, vải vóc, giày dép cũ, thủy tinh thông thường... hoặc những phế liệu lẫn thức ăn, chất lỏng gây hại đến sức khỏe,...”, một người thu mua đồng nát dạo nói.

Bên cạnh đó, hoạt động thu gom, lưu giữ và vận chuyển phế liệu cũng cần được xem xét trong mối liên hệ với điều kiện mặt bằng, vệ sinh môi trường và yêu cầu quản lý chất thải. Việc thu hồi vật liệu có giá trị không thay thế được trách nhiệm phân loại, thu gom và xử lý những loại rác còn lại. Nếu thiếu điều kiện lưu trữ phù hợp hoặc không kiểm soát tốt chất thải phát sinh trong quá trình sơ chế, hoạt động thu mua cũng có thể tạo ra những vấn đề môi trường cần được quản lý.

Do đó, vai trò của người thu gom đồng nát cần được nhìn nhận trong toàn bộ chuỗi vận hành: từ nơi phát sinh chất thải, khâu thu hồi, điểm tập kết đến cơ sở tiếp nhận và tái chế. Hiệu quả của mắt xích này không chỉ nằm ở số lượng phế liệu được mua bán, mà còn ở khả năng đưa vật liệu đến đúng nơi tiếp nhận, hạn chế thất thoát và bảo đảm những phần không thể thu hồi được xử lý phù hợp.

Người thu gom đồng nát có thể không trực tiếp quyết định cách thức phân loại rác tại mỗi hộ gia đình hay công nghệ xử lý tại các cơ sở tái chế. Nhưng thông qua hoạt động thu hồi hằng ngày, họ đang tham gia vào quá trình dịch chuyển một phần chất thải từ dòng rác sinh hoạt sang dòng vật liệu có khả năng tái sử dụng, tái chế. Làm rõ cách thức vận hành, đầu ra và giới hạn của hoạt động này là cơ sở để đánh giá đúng vai trò của lực lượng thu gom trong hệ thống quản lý chất thải đô thị.

Thành Công