Nguy cơ thiếu nước có thể xảy ra cục bộ

Dự báo về khả năng xuất hiện El Niño trong giai đoạn cuối năm 2026, đầu năm 2027 đang đặt ra những thách thức đối với công tác quản lý tài nguyên nước và vận hành hạ tầng đô thị. Nắng nóng kéo dài, hạn hán và xâm nhập mặn có thể làm suy giảm khả năng cung cấp nước tại nhiều khu vực, đặc biệt là Nam Trung Bộ, Cao nguyên Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long.

Trong bối cảnh đó, nguy cơ thiếu nước sinh hoạt không chỉ phụ thuộc vào diễn biến thời tiết hay lượng nước tại các nguồn khai thác, mà còn liên quan trực tiếp đến năng lực vận hành và khả năng thích ứng của hệ thống cấp nước.

Những công trình phụ thuộc nhiều vào nguồn nước mặt, hồ chứa thượng lưu được đánh giá là nhóm cần đặc biệt lưu ý. Tại các khu vực có nguy cơ xâm nhập mặn, hạn chế về nguồn cấp dự phòng hoặc khả năng kết nối giữa các hệ thống, áp lực bảo đảm cấp nước trong mùa khô có thể gia tăng.

Đáng chú ý, nguy cơ thiếu nước không nhất thiết xuất hiện đồng loạt trên diện rộng mà có thể tập trung tại từng địa phương, khu vực hoặc hệ thống cấp nước cụ thể. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào khả năng duy trì hoạt động của công trình, mức độ đa dạng của nguồn cấp, năng lực dự phòng và khả năng chuyển đổi, hỗ trợ giữa các mạng lưới.

Điều này cho thấy, bên cạnh việc bảo đảm nguồn nước đầu vào, các đô thị cần đánh giá toàn diện khả năng chống chịu của hạ tầng cấp nước trước những biến động bất lợi của khí hậu. Một hệ thống phụ thuộc quá lớn vào một nguồn cấp, thiếu phương án thay thế hoặc chưa có khả năng kết nối linh hoạt sẽ dễ bị tổn thương khi nguồn nước suy giảm.

Rà soát hệ thống, chuẩn bị nguồn cấp thay thế

Trước nguy cơ thiếu nước trong mùa khô 2026–2027, Bộ Xây dựng đã ban hành Công văn số 14747/BXD-KCHT ngày 18/9/2026 về chủ động ứng phó nguy cơ thiếu nước, bảo đảm cấp nước an toàn.

Văn bản được gửi tới Sở Xây dựng các địa phương và các đơn vị quản lý, vận hành nhà máy, công trình cấp nước thuộc diện cần ưu tiên rà soát. Sau đó, cơ quan chuyên môn của Bộ Xây dựng đã làm việc trực tiếp với một số địa phương để nắm bắt tình hình, đánh giá khả năng bảo đảm cấp nước và xác định những nguy cơ có thể ảnh hưởng đến hoạt động của các hệ thống.

Trọng tâm của các giải pháp là rà soát, lập, điều chỉnh và tổ chức thực hiện kế hoạch cấp nước an toàn theo quy định. Đây được xem là cơ sở để nhận diện những điểm yếu trong hệ thống, xác định mức độ rủi ro và xây dựng phương án ứng phó phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương.

Theo quy định tại Thông tư số 08/2012/TT-BXD về bảo đảm cấp nước an toàn, được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư số 09/2025/TT-BXD, kế hoạch cấp nước an toàn phải xác định, phân tích, đánh giá các nguy cơ, rủi ro đối với hệ thống cấp nước, đồng thời xác định mức độ ưu tiên để triển khai các biện pháp kiểm soát, phòng ngừa và khắc phục.

Kế hoạch cũng cần có phương án ứng phó khi xảy ra sự cố hoặc tình huống khẩn cấp, bảo đảm khả năng duy trì và khôi phục hoạt động cấp nước an toàn, ổn định.

Cụ thể, các địa phương và đơn vị cấp nước cần đánh giá khả năng bảo đảm cấp nước của từng công trình; cập nhật kế hoạch cấp nước an toàn; xác định năng lực duy trì hoạt động trong những tình huống bất lợi. Đặc biệt, cần rà soát nguồn cấp dự phòng hoặc thay thế, khả năng kết nối và hỗ trợ giữa các nhà máy, mạng lưới cấp nước, đồng thời chuẩn bị phương án cấp nước tạm thời khi cần thiết.

Trong trường hợp xảy ra thiếu hụt nguồn cung, việc ưu tiên nước sinh hoạt cho người dân và các cơ sở thiết yếu cần được đặt lên hàng đầu.

Tuy nhiên, hiệu quả ứng phó không chỉ nằm ở việc ban hành kế hoạch mà còn phụ thuộc vào khả năng tổ chức thực hiện. Các phương án dự phòng cần được xây dựng trên cơ sở điều kiện cụ thể của từng hệ thống, bảo đảm có thể triển khai khi nguồn nước suy giảm hoặc hoạt động cấp nước gặp sự cố.

Việc chủ động nhận diện rủi ro từ sớm sẽ giúp các đơn vị vận hành có thêm thời gian chuẩn bị, hạn chế tình trạng bị động khi thiếu nước xảy ra, qua đó giảm nguy cơ gián đoạn cấp nước sinh hoạt.

Hạ tầng đô thị cần thích ứng với rủi ro khí hậu

Bên cạnh bài toán bảo đảm nguồn nước, những diễn biến khí hậu cực đoan cũng đặt ra yêu cầu nâng cao khả năng thích ứng của đô thị, đặc biệt tại các khu vực có mật độ xây dựng cao và điều kiện tự nhiên bất lợi.

Một nghiên cứu về khả năng chống chịu của đô thị trước nắng nóng đã kết hợp dữ liệu nhiệt độ với thông tin kinh tế - xã hội nhằm xác định các khu vực chịu tác động nghiêm trọng của nhiệt độ cực đoan, đồng thời nhận diện những cộng đồng dễ bị tổn thương.

Kết quả nghiên cứu cho thấy, các khu vực có mật độ xây dựng cao, bề mặt bê tông dày đặc và thiếu cây xanh có thể trải qua tới 100 ngày nắng nóng cực đoan trong mỗi mùa. Nếu không có biện pháp can thiệp, một số khu vực có thể phải đối mặt với thêm 40–60 ngày nắng nóng khắc nghiệt mỗi năm vào giữa thế kỷ này.

Những số liệu trên cho thấy tác động của biến đổi khí hậu đối với đô thị không chỉ thể hiện qua nhiệt độ gia tăng mà còn gắn với cách thức tổ chức không gian và phát triển hạ tầng. Các khu vực thiếu cây xanh, ít bề mặt thấm nước và có mật độ xây dựng lớn có nguy cơ chịu tác động nặng nề hơn khi xuất hiện các đợt nắng nóng kéo dài.

Đáng chú ý, kết quả mô phỏng cho thấy việc tăng diện tích mảng xanh và các bề mặt thẩm thấu nước tại những khu vực đô thị hóa cao có thể giúp giảm tới 24 ngày nắng nóng cực đoan tại các điểm nóng. Một số khu vực có thể giảm đến 30 ngày nắng nóng cực đoan trong một năm.

Việc xác định chính xác những khu vực chịu tác động nghiêm trọng có ý nghĩa quan trọng trong phân bổ nguồn lực và lựa chọn giải pháp thích ứng. Thay vì triển khai dàn trải, các địa phương có thể ưu tiên những khu vực có mức độ rủi ro cao, đồng thời tính đến khả năng chống chịu của các nhóm dân cư dễ bị tổn thương.

Từ góc độ phát triển hạ tầng, những kết quả này gợi mở yêu cầu kết hợp dữ liệu khí hậu, dữ liệu kinh tế - xã hội và thông tin về hạ tầng trong quá trình đánh giá rủi ro đô thị. Cách tiếp cận dựa trên dữ liệu sẽ hỗ trợ cơ quan quản lý xác định đúng địa bàn cần ưu tiên, xây dựng giải pháp phù hợp và sử dụng hiệu quả nguồn lực.

Mùa khô 2026–2027 đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với các địa phương trong việc nâng cao năng lực bảo đảm cấp nước an toàn, nhất là tại những khu vực phụ thuộc vào nguồn nước mặt, hồ chứa thượng lưu hoặc có nguy cơ xâm nhập mặn.

Trong thời gian tới, việc theo dõi, hướng dẫn và đôn đốc thực hiện các nhiệm vụ bảo đảm cấp nước an toàn cần được tiếp tục triển khai, gắn với rà soát thực tế tại từng địa phương và từng công trình.

Về lâu dài, khả năng ứng phó với hạn hán, xâm nhập mặn và nắng nóng cực đoan cần được xem xét trong tổng thể quy hoạch, đầu tư và vận hành hạ tầng đô thị. Trong đó, đa dạng hóa nguồn cấp, chuẩn bị phương án dự phòng, tăng cường kết nối giữa các hệ thống và nâng cao khả năng phục hồi khi xảy ra sự cố là những yêu cầu quan trọng.

Cùng với đó, việc phát triển mảng xanh, tăng bề mặt thẩm thấu nước và ứng dụng dữ liệu để nhận diện các điểm nóng khí hậu có thể góp phần nâng cao khả năng chống chịu của đô thị trước những tác động ngày càng phức tạp của thời tiết cực đoan.

Bảo đảm cấp nước an toàn trong mùa khô không chỉ là nhiệm vụ ứng phó trước mắt mà còn là phép thử đối với năng lực quy hoạch, quản lý và vận hành hạ tầng đô thị. Chủ động chuẩn bị từ sớm, nhận diện đúng rủi ro và triển khai giải pháp phù hợp sẽ là yếu tố quan trọng để duy trì nguồn nước sinh hoạt ổn định cho người dân.

TP.HCM chủ động ứng phó nguy cơ thiếu nước mùa khô năm 2027

Khánh An