Nước thải sinh hoạt vẫn là nguồn gây áp lực lớn

Ô nhiễm sông, kênh, rạch tại TP.HCM xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó nổi bật là lượng nước thải sinh hoạt đô thị lớn, hệ thống thu gom chưa đồng bộ và tiến độ đầu tư các nhà máy xử lý nước thải còn chậm.

Đáng chú ý, sau sáp nhập, lượng nước thải phát sinh trên địa bàn thành phố đã vượt 3 triệu m³/ngày. Tuy nhiên, tỷ lệ nước thải đô thị được thu gom, xử lý mới đạt khoảng 19,5%. Điều đó đồng nghĩa với việc phần lớn nước thải sinh hoạt chưa được thu gom, xử lý triệt để trước khi thải ra môi trường, trực tiếp gây áp lực lên chất lượng nguồn nước mặt.

Trong khi đó, công tác quản lý nước thải từ các cơ sở sản xuất, khu công nghiệp và ngành y tế đã có những chuyển biến tích cực. Tỷ lệ xử lý đối với các nguồn thải này hiện đạt 100%. Vì vậy, bài toán cấp thiết của thành phố hiện nay là tập trung kiểm soát và nâng cao hiệu quả thu gom, xử lý nước thải sinh hoạt đô thị.

Một trong những bất cập đáng quan tâm là sự thiếu đồng bộ giữa nhà máy xử lý và mạng lưới thu gom. Tại một số khu vực, nhà máy xử lý nước thải đã được đầu tư xây dựng nhưng hệ thống đường ống dẫn nước thải về nhà máy chưa hoàn thiện. Tình trạng này khiến nhiều công trình chưa thể khai thác hết công suất thiết kế, làm giảm hiệu quả đầu tư.

Để khắc phục, thành phố cần phát triển mạng lưới thu gom theo hướng đồng bộ, kết nối từ các tuyến cống nhánh đến hệ thống cống bao dọc sông, kênh, rạch, sau đó đưa nước thải về các nhà máy xử lý tập trung.

Bên cạnh hạ tầng thu gom, tiến độ xây dựng các nhà máy xử lý nước thải cũng là một điểm nghẽn. Mặc dù thành phố đã xây dựng quy hoạch, chương trình giảm ô nhiễm môi trường và các kế hoạch hành động, quá trình triển khai vẫn gặp khó khăn về nguồn lực tài chính, quỹ đất và công tác quy hoạch.

Mục tiêu nâng tỷ lệ thu gom, xử lý nước thải đến năm 2030

Theo Kế hoạch số 477/KH-UBND, TP.HCM đặt mục tiêu đến năm 2030 thu gom khoảng 80% lượng nước thải đô thị, nâng tỷ lệ thu gom, xử lý đạt chuẩn lên trên 70%.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, thành phố dự kiến triển khai danh mục gồm 9 dự án hệ thống thu gom và 14 dự án xử lý nước thải, với tổng công suất thiết kế khoảng 2,845 triệu m³/ngày đêm.

Trước mắt, thành phố ưu tiên hoàn thiện hệ thống cống bao, trạm bơm, các tuyến thu gom và điểm đấu nối tại những lưu vực đã có nhà máy xử lý. Đồng thời, việc xây dựng nhà máy mới cần được triển khai song song với đầu tư mạng lưới thu gom, tránh tình trạng công trình xử lý hoàn thành nhưng không có đủ nguồn nước thải đầu vào.

Một yêu cầu khác là tăng cường quản lý nước thải theo lưu vực, kiểm soát các nguồn xả, đẩy mạnh quan trắc và công khai thông tin về chất lượng nước. Cùng với đó, cần kết hợp nguồn vốn đầu tư công với các nguồn lực ngoài ngân sách, chủ động chuẩn bị quỹ đất và phương án vận hành để bảo đảm hiệu quả khai thác công trình sau đầu tư.

Việc nâng cao tỷ lệ thu gom, xử lý nước thải không chỉ phụ thuộc vào số lượng nhà máy được xây dựng mà còn đòi hỏi sự kết nối đồng bộ giữa quy hoạch, hạ tầng kỹ thuật và phương thức quản lý. Đây là điều kiện quan trọng để từng bước cải thiện chất lượng môi trường nước đô thị.

Đa dạng hóa nguồn lực, tăng cường sự tham gia của cộng đồng

Trong bối cảnh nhu cầu đầu tư hạ tầng xử lý nước thải ngày càng lớn, việc huy động đa dạng nguồn lực được xem là một trong những giải pháp quan trọng. Bên cạnh ngân sách nhà nước dành cho giải phóng mặt bằng và di dời người dân ven sông, thành phố đang nghiên cứu, triển khai các cơ chế như BT, đổi đất lấy hạ tầng nhằm thu hút doanh nghiệp tham gia đầu tư hệ thống thu gom và nhà máy xử lý nước thải.

Việc mở rộng hợp tác công - tư (PPP) cũng tạo thêm dư địa huy động nguồn lực xã hội cho các dự án môi trường, chỉnh trang đô thị và phục hồi các dòng sông. Nếu được tổ chức phù hợp, các cơ chế này có thể góp phần giảm áp lực lên ngân sách, đồng thời phát huy vai trò của khu vực tư nhân trong phát triển hạ tầng đô thị.

Tuy nhiên, đối với những dự án liên quan đến cải tạo sông, kênh, rạch, giải phóng mặt bằng và di dời nhà ở, sự đồng thuận của người dân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Quá trình triển khai cần gắn với các chính sách bảo đảm quyền lợi chính đáng, ổn định đời sống và sinh kế của những hộ dân chịu ảnh hưởng.

Đặc biệt, vai trò của cộng đồng không nên dừng lại ở việc tham gia và đồng thuận trong quá trình thực hiện dự án mà cần được duy trì cả sau khi công trình hoàn thành. Thông qua hoạt động giám sát, phản ánh và kiến nghị, người dân có thể góp phần phát hiện những bất cập trong vận hành, kịp thời ngăn ngừa tình trạng tái ô nhiễm.

Hiệu quả của các dự án xử lý nước thải và phục hồi sông, kênh, rạch vì thế không thể chỉ được đánh giá bằng tiến độ xây dựng, công suất thiết kế hay kết quả nghiệm thu. Thước đo quan trọng hơn phải là chất lượng nước được cải thiện, tình trạng ô nhiễm được kiểm soát và khả năng phục hồi thực chất của các dòng sông.

Với lượng nước thải phát sinh hơn 3 triệu m³ mỗi ngày, TP.HCM đang đứng trước yêu cầu cấp bách phải thu hẹp khoảng cách giữa năng lực thu gom, xử lý và nhu cầu thực tế. Đầu tư đồng bộ hạ tầng, hoàn thiện cơ chế huy động vốn và tăng cường giám sát cộng đồng sẽ là những yếu tố quyết định để thành phố cải thiện bền vững môi trường nước đô thị.

Bộ Chính trị yêu cầu quy hoạch TP.HCM tầm nhìn 100 năm không để xảy ra lãng phí

Minh Anh