Khói thuốc lá – nguồn ô nhiễm hiện hữu trong không gian sống

Khi nhắc đến ô nhiễm không khí, nhiều người thường nghĩ đến bụi mịn, khí thải giao thông, hoạt động sản xuất công nghiệp hay tình trạng đốt chất thải ngoài trời. Tuy nhiên, ngay trong những không gian sinh hoạt thường ngày, khói thuốc lá cũng là một nguồn phát tán các chất độc hại, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng không khí và sức khỏe con người.

Tại công viên, quán ăn, vỉa hè hay khu vui chơi công cộng, không khó bắt gặp hình ảnh người hút thuốc ngay gần những người xung quanh. Nhiều phụ nữ, trẻ em và người cao tuổi phải tìm cách tránh né, di chuyển khỏi khu vực có khói thuốc hoặc sử dụng khẩu trang để hạn chế tiếp xúc. Điều đáng nói, những người không hút thuốc vẫn có thể trở thành nạn nhân của khói thuốc thụ động dù bản thân không có nhu cầu sử dụng sản phẩm này.

Khói thuốc lá chứa hàng nghìn hóa chất độc hại, trong đó có nhiều chất gây ung thư. Khi phát tán vào môi trường, các chất này khiến những người xung quanh phải tiếp xúc ngoài ý muốn. Đặc biệt, tại các không gian kín hoặc khu vực đông người, việc hút thuốc có thể làm gia tăng nguy cơ phơi nhiễm cho nhiều đối tượng cùng lúc.

Theo số liệu của Bộ Y tế, mỗi năm Việt Nam có khoảng 84.500 người tử vong do hút thuốc trực tiếp và 18.800 người tử vong do hút thuốc thụ động. Việt Nam cũng nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc cao nhất thế giới, với tỷ lệ khoảng 41,1%.

Những con số này cho thấy tác hại của thuốc lá không chỉ giới hạn ở người trực tiếp sử dụng mà còn tạo ra gánh nặng đối với toàn xã hội. Khói thuốc trở thành một vấn đề môi trường đáng quan tâm khi những người không hút thuốc vẫn phải hít thở bầu không khí bị ảnh hưởng bởi hành vi của người khác.

Vì vậy, bên cạnh việc kiểm soát các nguồn phát thải từ giao thông, công nghiệp và hoạt động dân sinh, bảo vệ chất lượng không khí cũng cần chú trọng hạn chế khói thuốc tại những địa điểm công cộng. Đây là giải pháp thiết thực nhằm xây dựng môi trường sinh hoạt an toàn, bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Phụ nữ, trẻ em và nguy cơ phơi nhiễm khói thuốc thụ động

Trong số những đối tượng chịu ảnh hưởng từ khói thuốc thụ động, phụ nữ mang thai và trẻ em là những nhóm cần được đặc biệt quan tâm. Đây là những đối tượng có thể thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc tại gia đình, nơi làm việc hoặc các địa điểm công cộng mà không có khả năng chủ động kiểm soát nguồn phát thải.

Đối với phụ nữ mang thai, việc tiếp xúc với khói thuốc làm gia tăng nguy cơ biến chứng thai kỳ, sinh non, thai lưu và ảnh hưởng đến quá trình phát triển của thai nhi. Trong khi đó, trẻ nhỏ thường có hệ hô hấp đang phát triển, việc thường xuyên hít phải khói thuốc có thể làm tăng nguy cơ mắc các bệnh đường hô hấp, gây ảnh hưởng bất lợi đến sức khỏe lâu dài.

Đáng lo ngại, trẻ em chưa có đủ khả năng nhận thức và tự bảo vệ trước những tác nhân gây ô nhiễm trong môi trường. Các em có thể phải tiếp xúc với khói thuốc ngay trong nhà, trên ô tô, tại quán ăn hoặc khu vui chơi. Khi người lớn hút thuốc trong không gian chung, trẻ em vô tình trở thành đối tượng phơi nhiễm dù không hề có lựa chọn đối với hành vi đó.

Không chỉ trẻ nhỏ, phụ nữ và người cao tuổi cũng có thể phải đối mặt với tình trạng tương tự. Việc một người hút thuốc tại nơi công cộng có thể ảnh hưởng đến nhiều người xung quanh, khiến quyền được hít thở không khí trong lành của cộng đồng bị xâm phạm.

Từ góc độ bảo vệ môi trường sống, đây không đơn thuần là câu chuyện về thói quen cá nhân mà còn liên quan đến trách nhiệm của mỗi người đối với không gian chung. Việc hút thuốc ở nơi có đông người, đặc biệt tại những địa điểm có phụ nữ mang thai và trẻ em, cần được nhìn nhận là hành vi tiềm ẩn nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng.

Bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương trước khói thuốc cần bắt đầu từ những thay đổi trong sinh hoạt gia đình và cộng đồng. Không hút thuốc trong nhà, trên phương tiện giao thông có trẻ em, tại khu vui chơi và những địa điểm có quy định cấm hút thuốc là những hành động thiết thực để giảm nguy cơ phơi nhiễm thụ động.

Kiểm soát thuốc lá từ thế hệ trẻ, giảm nguy cơ cho tương lai

Bên cạnh tác động của khói thuốc thụ động, tỷ lệ sử dụng thuốc lá trong nhóm dân số trẻ cũng là vấn đề đáng quan tâm. Theo số liệu của Bộ Y tế, tỷ lệ hút thuốc ở nam giới trong nhóm tuổi 15-19 là 5,46%, trong khi ở nhóm 20-24 tuổi lên tới 32,6%.

Đây là thực trạng đáng lo ngại bởi nicotine trong thuốc lá có khả năng gây nghiện mạnh. Khi đã hình thành sự lệ thuộc, việc từ bỏ thuốc lá không dễ dàng, khiến nhiều người tiếp tục duy trì thói quen hút thuốc trong thời gian dài. Hệ quả không chỉ tác động đến sức khỏe của người sử dụng mà còn khiến những người thân trong gia đình có nguy cơ thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc.

Trong quá trình sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2026, Hội Hồi sức Cấp cứu và Chống độc Việt Nam đã kiến nghị đưa trở lại dự án luật quy định cấm bán, cung cấp, mua hộ thuốc lá cho người sinh từ ngày 1/1/2010 trở đi, kể cả khi đã đủ 18 tuổi. Hội đồng thời đề xuất xem xét cấm sử dụng thuốc lá đối với công dân Việt Nam thuộc thế hệ này.

Đề xuất kiểm soát thuốc lá theo thế hệ hướng đến mục tiêu ngăn chặn nguy cơ hình thành lớp người hút thuốc mới, qua đó giảm những hệ lụy về sức khỏe và xã hội trong dài hạn.

Theo mô hình của Bộ Y tế, nếu chính sách được triển khai hiệu quả, khoảng 6,55 triệu nam giới Việt Nam có thể tránh được nguy cơ nghiện thuốc lá. Tỷ lệ hút thuốc ở nam giới được dự báo giảm từ 38,4% năm 2028 xuống 21,3% năm 2045 và còn 5,5% vào năm 2074.

Một số quốc gia cũng đã triển khai cách tiếp cận kiểm soát thuốc lá theo thế hệ. Vương quốc Anh ban hành luật ngày 29/4/2026, hướng đến cấm bán và mua hộ thuốc lá cho những người sinh từ ngày 1/1/2009 trở đi. Maldives cũng áp dụng chính sách kiểm soát thuốc lá đối với nhóm người sinh từ năm 2007.

Những kinh nghiệm này cho thấy xu hướng tăng cường các biện pháp phòng ngừa từ sớm, thay vì chỉ tập trung xử lý hậu quả khi tình trạng nghiện thuốc lá đã hình thành. Đối với Việt Nam, các đề xuất cần được nghiên cứu, đánh giá kỹ về tác động, tính khả thi và cơ chế thực thi nhằm bảo đảm mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Xây dựng không gian không khói thuốc để bảo vệ môi trường sống

Tác hại của thuốc lá không chỉ thể hiện qua những tổn thất về sức khỏe mà còn tạo ra gánh nặng kinh tế đáng kể. Ước tính, thiệt hại kinh tế do thuốc lá gây ra tại Việt Nam chiếm ít nhất khoảng 2% GDP. Đây là con số cho thấy những hệ lụy vượt xa phạm vi cá nhân, ảnh hưởng đến nguồn lực xã hội và mục tiêu phát triển bền vững.

Để hạn chế những tác động này, việc xây dựng không gian công cộng không khói thuốc cần được xem là một nhiệm vụ thiết thực trong công tác bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.

Trước hết, cần thực hiện nghiêm các quy định cấm hút thuốc tại những địa điểm công cộng, cơ sở y tế, trường học, nơi làm việc và các khu vực có nguy cơ ảnh hưởng đến nhóm dễ bị tổn thương. Công tác kiểm tra, giám sát cần được tăng cường, đi kèm với việc xử lý nghiêm các hành vi vi phạm. Các đơn vị quản lý địa điểm công cộng cũng cần nâng cao trách nhiệm trong việc duy trì môi trường không khói thuốc, bảo đảm người dân được sinh hoạt trong không gian an toàn.

Bên cạnh đó, nâng cao nhận thức cộng đồng có vai trò quan trọng. Mỗi người cần hiểu rằng hút thuốc không chỉ ảnh hưởng đến bản thân mà còn có thể gây tổn hại cho những người xung quanh. Việc không hút thuốc tại nơi đông người, không hút thuốc trong nhà và không để trẻ em tiếp xúc với khói thuốc cần trở thành nguyên tắc ứng xử có trách nhiệm.

Đặc biệt, cần tăng cường truyền thông về quyền được hít thở không khí trong lành, giúp người dân hiểu rõ hơn trách nhiệm bảo vệ môi trường sống chung. Khi ý thức cộng đồng được nâng cao, việc thực hiện các quy định về phòng, chống tác hại của thuốc lá sẽ có điều kiện đi vào thực chất, thay vì chỉ dừng lại ở những quy định trên giấy.

Về lâu dài, bảo vệ môi trường không khí không chỉ là kiểm soát bụi, khí thải công nghiệp hay phát thải giao thông mà còn cần quan tâm đến những nguồn gây ô nhiễm phát sinh trong đời sống thường ngày. Trong đó, khói thuốc lá là tác nhân có thể hạn chế nếu mỗi cá nhân thay đổi hành vi và các cơ quan chức năng thực hiện nghiêm các quy định hiện hành.

Một môi trường sống trong lành không thể được bảo đảm nếu những người không hút thuốc vẫn phải thường xuyên hít phải khói thuốc từ những người xung quanh. Bảo vệ phụ nữ, trẻ em và các nhóm dễ bị tổn thương trước khói thuốc thụ động vì thế không chỉ là trách nhiệm của mỗi gia đình mà còn là yêu cầu đối với toàn xã hội.

Được hít thở không khí trong lành là quyền chính đáng của mỗi người dân. Kiểm soát khói thuốc, xây dựng không gian công cộng không khói thuốc chính là một trong những hành động cụ thể để bảo vệ quyền đó, hướng tới môi trường sống an toàn, lành mạnh và bền vững.

Kiểm soát bụi từ công trường xây dựng: Tăng cường giám sát, hạn chế ô nhiễm không khí

Hải Đăng