Trước sức ép cạnh tranh của thị trường và sự thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng, nhiều làng nghề truyền thống tại Ninh Bình đang tìm hướng đi mới để duy trì hoạt động sản xuất. Trong đó, kết hợp ứng dụng khoa học công nghệ với phát triển du lịch trải nghiệm được xem là giải pháp quan trọng nhằm mở rộng đầu ra cho sản phẩm, đồng thời khai thác giá trị văn hóa đặc trưng của từng địa phương.

Tại làng nghề làm trống Đọi Tam, phường Tiên Sơn, nghề làm trống có lịch sử hơn 1.000 năm, với những kỹ thuật chế tác được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Hiện làng nghề có hơn 50 xưởng sản xuất, thu hút trên 600 người tham gia. Các sản phẩm được sử dụng trong hoạt động văn hóa, tín ngưỡng, biểu diễn nghệ thuật, giáo dục và vui chơi.

Tuy nhiên, trước áp lực cạnh tranh và sự thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng, thị trường tiêu thụ sản phẩm ngày càng thu hẹp, khiến hoạt động sản xuất của nhiều hộ gặp khó khăn. Để tăng khả năng liên kết, năm 2013, Hiệp hội Sản xuất và Kinh doanh trống Đọi Tam được thành lập với 60 thành viên, tạo đầu mối trao đổi kinh nghiệm, cải tiến mẫu mã và mở rộng thị trường.

Bên cạnh nâng cao chất lượng sản phẩm, làng nghề còn chủ động đổi mới cách quảng bá thông qua các hoạt động trải nghiệm. Đội trống nữ địa phương được thành lập để biểu diễn phục vụ khách du lịch. Sau các chương trình nghệ thuật, du khách được tham quan cơ sở sản xuất, tìm hiểu quy trình chế tác trống từ khâu lựa chọn nguyên liệu đến hoàn thiện sản phẩm.

Đầu tháng 11/2026, một buổi biểu diễn múa trống tại đình làng Đọi Tam đã thu hút khoảng 60 du khách nước ngoài. Hoạt động không chỉ tạo trải nghiệm văn hóa mà còn giúp giới thiệu trực quan kỹ thuật chế tác và giá trị của nghề truyền thống đến bạn bè quốc tế.

Tại làng nghề ươm tơ Cổ Chất, xã Ninh Giang, người dân cũng đang tìm cách thích ứng với những biến động của thị trường. Nghề ươm tơ hình thành từ hàng trăm năm trước, từng thu hút trên 90% số hộ trong làng tham gia, tạo việc làm và thu nhập cho nhiều gia đình.

Trước khó khăn trong tiêu thụ sản phẩm, từ năm 2021, các nghệ nhân thành lập Hợp tác xã Lụa Cổ Chất nhằm liên kết sản xuất, kinh doanh và xây dựng thương hiệu. Hợp tác xã từng bước ứng dụng khoa học, công nghệ vào các công đoạn sản xuất, hướng tới nâng cao chất lượng sản phẩm. Đồng thời, làng nghề kết hợp hoạt động sản xuất với du lịch trải nghiệm, đón các đoàn khách trong nước và quốc tế đến tham quan, tìm hiểu quy trình tạo ra sợi tơ.

Theo định hướng của chính quyền địa phương, việc quảng bá sản phẩm sẽ được tăng cường, gắn với kết nối các điểm du lịch văn hóa, tâm linh nhằm mở rộng không gian phát triển cho làng nghề.

Theo kế hoạch, địa phương chú trọng kết nối làng nghề với du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng và du lịch trải nghiệm, từng bước hình thành những sản phẩm du lịch có chất lượng, mang bản sắc riêng. Năm 2027 được xác định là năm tạo nền tảng triển khai đề án, tập trung rà soát, đánh giá thực trạng hoạt động của các làng nghề, cập nhật cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý và xây dựng chính sách hỗ trợ phù hợp.

Tỉnh phấn đấu công nhận mới từ 1-2 làng nghề, làng nghề truyền thống đủ điều kiện; lựa chọn những sản phẩm tiêu biểu, có tiềm năng phát triển thành quà tặng du lịch đặc trưng. Các chủ thể sản xuất cũng được hỗ trợ tham gia festival, hội chợ, triển lãm để quảng bá sản phẩm, kết nối đối tác và mở rộng thị trường.

Việc đưa du lịch trải nghiệm vào phát triển làng nghề không chỉ tạo thêm nguồn thu từ dịch vụ mà còn góp phần duy trì hoạt động sản xuất, bảo tồn tri thức dân gian và tạo việc làm tại chỗ. Khi được tổ chức hợp lý, gắn với bảo vệ cảnh quan, sử dụng hiệu quả tài nguyên và gìn giữ môi trường làng nghề, hướng đi này có thể trở thành động lực thúc đẩy kinh tế nông thôn phát triển xanh, hài hòa giữa bảo tồn văn hóa và nâng cao chất lượng đời sống người dân.

Ninh Bình phát triển du lịch xanh, lấy bảo tồn di sản làm nền tảng tăng trưởng

Trúc Vy