Hợp tác đa bên: Chung sức quản lý tài nguyên theo hướng bền vững
Tài nguyên và phát triển - Ngày đăng : 12:06, 12/11/2026
Hợp tác đa bên: Chung sức quản lý tài nguyên theo hướng bền vững
Bảo vệ tài nguyên thiên nhiên đòi hỏi sự phối hợp giữa chính quyền, doanh nghiệp, tổ chức xã hội, chuyên gia và người dân. Mô hình phát triển vùng nguyên liệu mét, luồng tại xã Tam Thái, Nghệ An cho thấy vai trò của hợp tác đa bên trong huy động nguồn lực, chuyển giao kỹ thuật, hướng tới quản lý tài nguyên bền vững gắn với sinh kế cộng đồng và mục tiêu đầu tư xanh.
Bảo vệ tài nguyên thiên nhiên đòi hỏi sự phối hợp giữa chính quyền, doanh nghiệp, tổ chức xã hội, chuyên gia và người dân. Mô hình phát triển vùng nguyên liệu mét, luồng tại xã Tam Thái, Nghệ An cho thấy vai trò của hợp tác đa bên trong huy động nguồn lực, chuyển giao kỹ thuật, hướng tới quản lý tài nguyên bền vững gắn với sinh kế cộng đồng và mục tiêu đầu tư xanh.
.png)
Tại xã Tam Thái, Nghệ An, cây mét, luồng vốn gắn bó lâu đời với đời sống của người dân địa phương, vừa là nguồn nguyên liệu phục vụ sinh hoạt, vừa có tiềm năng phát triển thành sản phẩm hàng hóa. Tuy nhiên, hoạt động trồng và khai thác trước đây còn phân tán, quy mô nhỏ lẻ, chất lượng giống và kỹ thuật chăm sóc chưa đồng đều. Việc khai thác thiếu kế hoạch tái sinh, trong khi mối liên kết giữa người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến chưa chặt chẽ, khiến đầu ra sản phẩm thiếu ổn định, giá trị kinh tế chưa cao.
Trong bối cảnh đó, sáng kiến phát triển vùng nguyên liệu mét, luồng theo định hướng quản lý rừng bền vững được triển khai với sự tham gia của nhiều chủ thể. Các doanh nghiệp như MoMo, Phê La, Tổng công ty Phân bón và Hóa chất Dầu khí - CTCP (Đạm Phú Mỹ) đồng hành về nguồn lực; Viện Nghiên cứu Truyền thông phát triển (RED) và chương trình TreeBank đảm nhiệm vai trò kết nối, điều phối; chính quyền địa phương, hợp tác xã và người dân tham gia tổ chức thực hiện. Đáng chú ý, đại diện MoMo và Phê La cho biết mỗi đơn vị đóng góp tương ứng 10.000 cây mét, luồng cho dự án.
Điểm đáng chú ý của mô hình nằm ở cách thức kết nối nguồn lực. Thay vì bắt đầu từ một chương trình tài trợ có sẵn rồi tìm địa điểm triển khai, hoạt động của TreeBank được xây dựng theo hướng xuất phát từ nhu cầu thực tế của địa phương. Khi người dân hoặc chính quyền cơ sở có nhu cầu về cây giống, phục hồi vùng trồng, cán bộ địa phương có thể chủ động liên hệ đề xuất hỗ trợ. TreeBank từ đó tìm kiếm, kết nối với doanh nghiệp có định hướng trách nhiệm xã hội và phát triển bền vững phù hợp.
TreeBank (Ngân hàng cây) là sáng kiến phi lợi nhuận do Viện Nghiên cứu Truyền thông phát triển (RED) quản lý. RED là tổ chức khoa học và công nghệ trực thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA), hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu, ứng dụng truyền thông phát triển và thúc đẩy phát triển bền vững. Thành lập năm 2023, TreeBank hướng đến kết nối nguồn lực từ doanh nghiệp, tổ chức và cộng đồng nhằm triển khai các dự án trồng cây, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, đồng thời góp phần tạo sinh kế cho người dân địa phương.
Ông Đặng Lê Phúc Sang, Giám đốc vận hành TreeBank, cho biết đơn vị xác định ngay từ đầu phải thực hiện “một dự án thật, chứ không phải là những dự án phong trào”. Quan điểm này đặt ra yêu cầu đối với hoạt động kết nối: nguồn lực doanh nghiệp cần được đưa đến đúng nhu cầu, có kế hoạch triển khai và có sự tham gia thực chất của các bên liên quan.
Trong chuỗi phối hợp tại Tam Thái, mỗi chủ thể đảm nhiệm một phần việc cụ thể. Doanh nghiệp đóng góp nguồn lực; TreeBank và RED kết nối, điều phối, phối hợp chuẩn hóa quy trình; chính quyền địa phương và ban quản lý rừng tham gia rà soát quỹ đất, điều kiện thổ nhưỡng, tổ chức triển khai và giám sát. Các hợp tác xã cùng người dân trực tiếp tiếp nhận cây giống, tham gia trồng, chăm sóc và quản lý vùng nguyên liệu.
Cây giống trước khi được trồng đều phải đạt chất lượng về chiều cao, đường kính bầu đất, độ tuổi và phải trải qua khâu kiểm tra nghiêm ngặt từ đội ngũ kỹ thuật của đơn vị điều phối phối hợp cùng kiểm lâm địa phương, đảm bảo khả năng thích nghi cao với điều kiện khắc nghiệt miền Tây Nghệ An. Những cán bộ địa phương, cán bộ quản lý rừng sẽ thực hiện quản lý, giám sát vận hành của dự án. Bên cạnh đó, phía địa phương sẽ hỗ trợ việc chuẩn bị vùng trồng, phối hợp cùng bà con trồng cây.
Ông Đặng Lê Phúc Sang, Giám đốc vận hành TreeBank
Sự phân công này không chỉ giúp hoạt động hỗ trợ được triển khai có tổ chức mà còn tạo mối liên kết giữa nguồn vốn, yêu cầu quản lý tại địa phương và hoạt động sản xuất của người dân. Đặc biệt, việc cấp phát cây giống căn cứ vào nhu cầu thực tế, quỹ đất lâm nghiệp hợp pháp và danh sách đăng ký của các hộ dân, dưới sự chủ trì của chính quyền xã và hợp tác xã cơ sở.
Một khâu quan trọng khác là chuyển giao tri thức khoa học cho cộng đồng. Dự án phối hợp với Viện Nông nghiệp và Tài nguyên thuộc Trường Đại học Vinh đưa chuyên gia về địa phương, tổ chức tập huấn tại 14 bản. Người dân được hướng dẫn từ khâu chuẩn bị đất, đào hố, bón phân vi sinh, xác định mật độ trồng đến tỉa cành, phòng trừ sâu bệnh và ghi chép nhật ký sản xuất.
Thay vì chỉ trao cây giống rồi để người dân tự triển khai, hoạt động tập huấn giúp kiến thức kỹ thuật được chuyển giao trực tiếp, phù hợp hơn với điều kiện sản xuất tại địa phương. Người dân cũng được hướng dẫn cách trồng cây trên địa hình dốc, gắn kỹ thuật canh tác với yêu cầu giữ đất, bảo vệ nguồn nước và hạn chế sạt lở. Đây là điểm cho thấy vai trò của chuyên gia không chỉ nằm ở việc tư vấn, mà còn ở khả năng hỗ trợ cộng đồng thay đổi phương thức sản xuất trên cơ sở khoa học.
Theo ông Lô Văn Thanh, Phó Chủ tịch UBND xã Tam Thái, việc phát triển vùng nguyên liệu phải được thực hiện từng bước, phù hợp với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và quy hoạch lâm nghiệp; không làm ảnh hưởng đến rừng tự nhiên, rừng phòng hộ và các khu vực cần bảo vệ nghiêm ngặt. Quan điểm này cho thấy vai trò của chính quyền địa phương không chỉ là hỗ trợ triển khai, mà còn phải bảo đảm hoạt động phát triển sản xuất tuân thủ yêu cầu quản lý tài nguyên và quy hoạch sử dụng đất.
Trong tháng 7/2026, hơn 20.000 cây giống mét, luồng đã được trao tặng cho người dân địa phương, hướng tới xây dựng vùng nguyên liệu có quy mô khoảng 250 ha. Đây là kết quả bước đầu của quá trình huy động nguồn lực xã hội và tổ chức triển khai tại thực địa. Tuy nhiên, quy mô cây giống được bàn giao hay diện tích đặt mục tiêu phát triển chưa thể thay thế cho những đánh giá về khả năng sinh trưởng, hiệu quả quản lý rừng và tác động đến sinh kế người dân.
Theo ông Trần Nhật Minh, Viện trưởng Viện nghiên cứu Truyền thông phát triển (RED): “Nhìn từ dự án trồng cây cộng đồng tại Tam Thái nói trên, có thể thấy rộng hơn về một dự án tạo giá trị chung - phục hồi sinh thái, trong đó, hội tụ các nhân tố để làm nên một mô hình đáp ứng các nhu cầu doanh nghiệp như chỉ số ESG, tích lũy carbon… đồng thời nâng cao lợi ích cộng đồng địa phương”.
Giá trị của mô hình vì thế không chỉ nằm ở số lượng cây được đưa về địa phương, mà còn ở khả năng hình thành mối liên kết lâu dài giữa người trồng, chính quyền, tổ chức điều phối, chuyên gia và doanh nghiệp tiêu thụ. Theo tư liệu dự án, đại diện Phê La bày tỏ mong muốn gắn bó với người dân Tam Thái, hướng tới thu mua thân cây đạt chuẩn FSC để làm nguyên vật liệu kiến trúc thân thiện với môi trường và chế biến bột than tre chất lượng cao. Đây là định hướng kết nối vùng nguyên liệu với thị trường, dù khả năng hiện thực hóa vẫn cần được cụ thể hóa bằng các cam kết và hoạt động thu mua thực tế.
.png)
Từ câu chuyện Tam Thái, có thể thấy hợp tác đa bên không chỉ là sự tập hợp các nguồn lực, mà còn là cách tổ chức trách nhiệm giữa những chủ thể cùng tham gia. Doanh nghiệp cần gắn đóng góp với mục tiêu cụ thể; tổ chức điều phối phải bảo đảm kết nối đúng nhu cầu; chính quyền chịu trách nhiệm về quy hoạch và giám sát; chuyên gia hỗ trợ cơ sở khoa học; người dân cần được tham gia và thụ hưởng lợi ích từ hoạt động sản xuất bền vững.
Tuy nhiên, sự phối hợp ban đầu chưa đủ để bảo đảm một dự án đạt hiệu quả lâu dài. Với các sáng kiến liên quan đến tài nguyên rừng, quá trình chăm sóc, theo dõi sinh trưởng, kiểm soát tác động đến hệ sinh thái và duy trì đầu ra sản phẩm đều cần được thực hiện liên tục. Đặc biệt, cần phân biệt giữa mục tiêu và kết quả đã được xác nhận. Chẳng hạn, tỷ lệ cây sống 85% sau một năm được nêu trong tư liệu dự án là chỉ tiêu cam kết, không phải kết quả đã đạt được; định hướng FSC cũng chưa đồng nghĩa vùng nguyên liệu đã được cấp chứng chỉ.
Ở góc độ chuyên môn, GS.TS Lê Hùng Anh, Phó Chủ tịch Hội Nước và Môi trường Việt Nam, Trưởng Văn phòng đại diện Hội phía Nam, cho rằng: Đánh giá đầu tư xanh cần xem xét nhiều khía cạnh, trong đó có năng lượng, mức tiêu thụ các nguồn tài nguyên như nước, vật chất và lượng phát thải ra môi trường, phát thải khí CO2. Những tiêu chí này cần được đo lường bằng số liệu để có cơ sở đánh giá và khẳng định tính xanh của hoạt động đầu tư.
Theo GS.TS Lê Hùng Anh, ngay cả khi dự án đã có đánh giá tác động môi trường và các giải pháp giảm thiểu từ giai đoạn chuẩn bị, quá trình triển khai vẫn có thể phát sinh những yếu tố mới do điều kiện bên ngoài, hoạt động sản xuất hoặc thay đổi công nghệ. Vì vậy, các giải pháp giảm tác động môi trường cần được đánh giá liên tục, thay vì chỉ căn cứ vào hồ sơ ban đầu.
Đặt vào mô hình tại Tam Thái, yêu cầu này cho thấy sự phối hợp giữa các bên cần được duy trì cả sau khi cây giống đã được bàn giao và trồng xuống đất. Chính quyền, đơn vị điều phối và người dân cần có cơ chế theo dõi định kỳ tình trạng sinh trưởng, diện tích vùng trồng và những vấn đề phát sinh do thời tiết, sâu bệnh. Giới chuyên môn có thể hỗ trợ xây dựng phương pháp đánh giá, trong khi doanh nghiệp và tổ chức đồng hành cần tiếp tục gắn trách nhiệm của mình với tiến độ, kết quả dự án.
Một yêu cầu khác được chuyên gia nhấn mạnh là minh bạch dữ liệu. GS.TS Lê Hùng Anh cho rằng: “Cần công khai, minh bạch về số liệu của dự án, của doanh nghiệp để cơ quan quản lý, chuyên gia có thể nắm bắt”. Theo ông, các dữ liệu như kiểm toán nước, kiểm toán năng lượng, dấu chân carbon cần được công khai, có sự công nhận của bên thứ ba; đồng thời, cần có các chỉ số xã hội ghi nhận đóng góp của doanh nghiệp và dự án đối với cộng đồng.
Đối với những dự án phát triển vùng nguyên liệu như Tam Thái, minh bạch dữ liệu có thể bắt đầu từ những thông tin thiết thực: số hộ tham gia, diện tích thực tế được trồng, tình trạng sinh trưởng của cây, tiến độ quản lý vùng nguyên liệu và những thay đổi về thu nhập của người dân. Khi thông tin được cập nhật và chia sẻ, cộng đồng có thêm cơ sở giám sát, các bên liên quan có thể nhận diện khó khăn để điều chỉnh cách triển khai, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể.
Đây cũng là điểm gặp nhau giữa hợp tác đa bên và yêu cầu phát triển đầu tư xanh. Nếu doanh nghiệp chỉ dừng ở việc tài trợ, tổ chức xã hội chỉ kết nối, chính quyền chỉ hỗ trợ thủ tục, chuyên gia chỉ chuyển giao kỹ thuật còn người dân không có vai trò trong giám sát và quyết định hoạt động sản xuất, mô hình sẽ khó duy trì tính liên kết. Ngược lại, khi các bên cùng tham gia từ khâu xác định nhu cầu đến theo dõi kết quả, trách nhiệm được chia sẻ và lợi ích được gắn với cộng đồng, sáng kiến mới có cơ sở phát triển lâu dài.
Mô hình phát triển vùng nguyên liệu mét, luồng tại Tam Thái cho thấy đầu tư xanh không chỉ là câu chuyện huy động vốn hay triển khai hoạt động trồng cây, mà cần sự tham gia và gắn kết trách nhiệm của nhiều bên. Trong đó, doanh nghiệp đóng góp nguồn lực và định hướng đầu ra; tổ chức xã hội giữ vai trò kết nối; chuyên gia hỗ trợ kỹ thuật, đánh giá; chính quyền địa phương bảo đảm tính phù hợp với quy hoạch, còn người dân trực tiếp tham gia và duy trì mô hình.
Tuy nhiên, giá trị của một sáng kiến xanh không thể chỉ được đánh giá qua số lượng cây giống trao tặng hay diện tích dự kiến phát triển. Điều quan trọng là khả năng duy trì diện tích trồng, tỷ lệ cây sinh trưởng, hiệu quả sử dụng tài nguyên và những chuyển biến thực tế trong sinh kế người dân. Khi các kết quả được theo dõi, đánh giá minh bạch và trách nhiệm được duy trì xuyên suốt, hợp tác đa bên mới có thể tạo nên những giá trị bền vững, góp phần đưa đầu tư xanh từ cam kết thành hành động thực chất.
