Ngày 12/11, tại Diễn đàn “Phát triển nguyên liệu dứa và chanh dây đáp ứng nhu cầu chế biến và xuất khẩu tại vùng Bắc Trung bộ” do Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường Nghệ An tổ chức, các cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và địa phương đã tập trung trao đổi về định hướng phát triển hai loại cây trồng này.

Không thể mở rộng diện tích bằng mọi giá

Thực tế cho thấy, dứa và chanh dây đang có nhiều lợi thế về thị trường, chế biến và xuất khẩu. Tại Nghệ An, diện tích dứa đã tăng từ khoảng 2.000 ha lên gần 3.000 ha. Tỉnh đặt mục tiêu phát triển 11.000 ha vào năm 2030, đồng thời triển khai các chính sách hỗ trợ người dân mở rộng vùng trồng.

Dù vậy, quy mô diện tích mới chỉ là một phần của bài toán. Để vùng nguyên liệu đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp chế biến và thị trường xuất khẩu, sản xuất phải được tổ chức theo quy hoạch, bảo đảm chất lượng, sản lượng, thời vụ và có đầu ra ổn định.

Tại diễn đàn, nhiều ý kiến cho rằng, một trong những yêu cầu quan trọng hiện nay là tổ chức lại sản xuất, gắn kế hoạch phát triển vùng trồng với nhu cầu thực tế của thị trường và năng lực thu mua, chế biến của doanh nghiệp.

PGS.TS. Lê Quốc Doanh, nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam đánh giá cao kết quả phát triển vùng dứa tại Nghệ An. Sau hơn một năm, diện tích dứa của tỉnh đã đạt khoảng 3.000 ha. Theo ông, kết quả này thể hiện quyết tâm của địa phương và sự tham gia cụ thể của doanh nghiệp.

Từ thực tế đó, ông đề nghị các địa phương tập trung rà soát quy hoạch, xây dựng kế hoạch sản xuất phù hợp; chuẩn hóa và chuyển giao gói kỹ thuật dễ áp dụng; tăng cường liên kết doanh nghiệp với vùng nguyên liệu; đồng thời quan tâm mở cửa thị trường xuất khẩu dứa tươi, đặc biệt là thị trường Trung Quốc.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Phạm Quốc Liêm, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, Chủ tịch HĐQT Tổng Giám đốc Công ty CP Nông nghiệp U&I (UNIFARM) cho rằng, thị trường dứa tươi còn nhiều dư địa nhưng yêu cầu tổ chức sản xuất rất chặt chẽ. Việt Nam hiện có khoảng 60.000 ha dứa, riêng Nghệ An khoảng 3.000 ha. Tuy nhiên, kim ngạch xuất khẩu dứa vẫn chủ yếu đến từ sản phẩm chế biến, trong khi dứa quả tươi mới chiếm tỷ trọng nhỏ.

Ông Liêm nhấn mạnh: “Đối với dứa tươi, không thể cứ trồng bao nhiêu là doanh nghiệp sẽ thu mua bấy nhiêu. Chúng ta phải tổ chức sản xuất theo chuỗi ngay từ đầu, xác định rõ diện tích trồng, thời điểm xuống giống, lịch thu hoạch và sản lượng cung ứng theo từng tháng, bảo đảm phù hợp với nhu cầu thị trường”.

Theo ông, với giống dứa MD2 phục vụ thị trường quả tươi, kế hoạch xuống giống và thu hoạch cần được tính toán cụ thể theo từng địa phương, tránh tình trạng sản lượng tập trung vào cùng thời điểm gây áp lực tiêu thụ. Doanh nghiệp cần đồng hành với người trồng từ khâu quy hoạch vùng nguyên liệu, thiết kế đồng ruộng, bảo đảm thoát nước, lựa chọn giống đến kiểm soát chi phí sản xuất.

Vấn đề liên kết tiêu thụ cũng được đặt ra từ thực tiễn sản xuất. Ông Đinh Cao Khuê, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Công ty CP Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao (DOVECO) cho biết, doanh nghiệp sẵn sàng thu mua toàn bộ sản lượng dứa thuộc vùng nguyên liệu đã ký hợp đồng, kể cả khi thị trường biến động. Doanh nghiệp cũng cam kết công khai giá thu mua tối thiểu; nếu giá thị trường cao hơn, hai bên tiếp tục đàm phán.

Tuy nhiên, ông Khuê đề nghị các địa phương rà soát diện tích đã ký kết với từng doanh nghiệp, tránh tình trạng chồng lấn hợp đồng, ảnh hưởng đến tổ chức sản xuất và thu mua. Việc hoàn tất hợp đồng liên kết ngay từ đầu sẽ giúp doanh nghiệp chủ động kế hoạch đầu tư, chế biến, đồng thời tạo cơ sở để người dân yên tâm sản xuất.

Tại Nghệ An, chính sách hỗ trợ phát triển vùng nguyên liệu dứa đã được triển khai theo Nghị quyết số 34/2025/NQ-HĐND. Đối với diện tích trồng mới đủ điều kiện, người dân được hỗ trợ 80% giá giống, 5 triệu đồng/ha chi phí làm đất và 3,5 triệu đồng/ha mua màng phủ luống.

Theo bà Võ Thị Nhung, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Nghệ An, hơn 50 địa phương đã đăng ký trồng dứa với tổng diện tích trên 2.500 ha. Trong ba đợt triển khai chính sách năm 2026, hai đợt đầu đã hoàn thành 520 ha; đợt ba đang tiếp tục thực hiện nhằm đạt mục tiêu 1.000 ha trồng mới trong năm.

Bà Nhung cho biết: “Đến nay, hơn 50 địa phương đã đăng ký trồng dứa với tổng diện tích trên 2.500 ha. Trong ba đợt triển khai chính sách năm 2026, hai đợt đầu đã hoàn thành 520 ha; đợt ba đang tiếp tục thực hiện nhằm đạt mục tiêu 1.000 ha.

Nghệ An đặt mục tiêu 100% diện tích được hỗ trợ có hợp đồng liên kết bao tiêu với doanh nghiệp chế biến, theo phương châm Chính sách hỗ trợ đến đâu, Ký liên kết bao tiêu sản phẩm đến đó”.

Bên cạnh chính sách hỗ trợ, việc lựa chọn vùng trồng cũng cần được tính toán thận trọng. Tại một số địa phương miền núi, quỹ đất sản xuất nông nghiệp hạn chế, nhiều diện tích nằm trong quy hoạch đất rừng sản xuất. Vì vậy, việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất phải được rà soát, thực hiện theo quy định và phù hợp điều kiện thực tế, không chạy theo mục tiêu diện tích.

Chuẩn hóa kỹ thuật, kiểm soát chất lượng từ đầu vào

Cùng với tổ chức vùng trồng và liên kết tiêu thụ, chất lượng giống và quy trình canh tác là những yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả sản xuất. Đây cũng là vấn đề được các nhà khoa học, cơ quan chuyên môn và doanh nghiệp nhấn mạnh tại diễn đàn.

Ông Nguyễn Quý Dương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, dứa là một trong bốn loại cây ăn quả được ưu tiên phát triển. Để khai thác tiềm năng, cần tập trung chuẩn hóa giống, hoàn thiện quy trình canh tác và mở rộng thị trường xuất khẩu. Đối với chanh dây, việc phòng, chống dịch hại cần được chú trọng, nhất là tại những vùng trồng phải tái canh do sâu bệnh.

Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật sẽ phối hợp triển khai các chương trình tập huấn chuyên sâu dựa trên hệ thống hơn 700 giảng viên cấp quốc gia và cấp tỉnh về quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM). Hoạt động tập huấn cần kết hợp tài liệu, video hướng dẫn với đào tạo trực tiếp tại đồng ruộng, qua đó giúp người sản xuất nắm vững kỹ thuật và hạn chế rủi ro khi mở rộng diện tích.

Đối với chanh dây, TS. Nguyễn Thị Bích Ngọc, Phó Viện trưởng Viện Bảo vệ thực vật lưu ý nguy cơ lây nhiễm virus qua cây giống. Viện đã xác định sáu loại virus trên chanh dây Việt Nam, liên quan đến các biểu hiện bệnh cứng quả, xoăn lá, khảm lá và suy thoái vườn cây.

Theo bà Ngọc, cây giống sạch bệnh phải được xem là yêu cầu bắt buộc. Cây đầu dòng cần được kiểm tra virus định kỳ; quá trình nhân giống phải thực hiện trong nhà lưới cách ly, bảo đảm vệ sinh dụng cụ và kiểm nghiệm lô giống. Cây xuất vườn cần có hồ sơ nguồn gốc, kết quả kiểm tra; người trồng không sử dụng giống trôi nổi hoặc lấy mắt ghép từ cây bệnh.

Với cây dứa, khâu chuẩn bị đất, thiết kế luống và hệ thống thoát nước có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa bệnh do nấm Phytophthora gây ra. Việc lựa chọn giống, mật độ trồng và áp dụng đúng quy trình kỹ thuật cũng ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, chất lượng và chi phí sản xuất.

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Đỗ Bá Tân, Trưởng phòng Công nghệ Nông học, Trung tâm Nghiên cứu Phát triển, Tổng công ty Phân bón Dầu khí Cà Mau (PVCFC) chỉ ra 5 điểm nghẽn trong chuỗi sản xuất dứa và chanh leo, có thể khiến giá trị toàn chuỗi thất thoát tới 40-50%. Những hạn chế chủ yếu nằm ở việc chưa phân tích đất và kiểm tra mầm bệnh trước khi xuống giống; cây giống không rõ nguồn gốc; thiếu quy trình dinh dưỡng, kiểm soát dịch hại; nông dân phụ thuộc thương lái, thiếu chủ động phân loại sản phẩm và chưa khai thác hiệu quả phụ phẩm sau thu hoạch.

Để khắc phục, ông Tân đề xuất tăng cường phân tích đất, định lượng mầm bệnh, ứng dụng chỉ thị phân tử định danh giống dứa MD2; đồng thời xây dựng quy trình dinh dưỡng, kiểm soát nước tưới, dịch hại và quản lý chất lượng sau thu hoạch. Việc thực hiện nhật ký sản xuất, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát dư lượng cũng cần được chú trọng để đáp ứng yêu cầu của thị trường.

Liên kết sản xuất theo chuỗi là hướng đi được các doanh nghiệp xác định. Bà Nguyễn Thị Trang, Giám đốc Mua hàng Công ty CP Nafoods Group cho biết, doanh nghiệp hiện có 7 nhà máy từ Bắc đến Nam, năm 2026 dự kiến tiêu thụ khoảng 120.000 tấn trái cây các loại, trong đó có khoảng 50.000 tấn chanh dây; sản phẩm được xuất khẩu tới 70 quốc gia.

Tại Nghệ An, Nafoods có cơ sở giống chanh dây quy mô 6 ha ở Tri Lễ, Quế Phong, với khả năng cung cấp tới 10 triệu cây giống mỗi năm. Đối với cây dứa, doanh nghiệp đã trồng thử nghiệm 100 ha tại Tri Lễ trong năm 2025, đạt năng suất 50 tấn/ha; đồng thời có kế hoạch phối hợp với chính quyền mở rộng vùng trồng tại miền Tây Nghệ An.

Doanh nghiệp cũng đang làm thủ tục mở rộng nhà máy tại khu vực Quỳnh Lưu, từ quy mô 5 ha dự kiến tăng thêm 20 ha, phát triển các sản phẩm dứa cô đặc, dứa đông lạnh nhanh IQF và dứa đóng lon. Việc mở rộng chế biến được kỳ vọng tạo thêm đầu ra cho vùng nguyên liệu.

Về thị trường, ông Nguyễn Quý Dương cho biết, cơ quan chuyên môn đang thúc đẩy đàm phán mở cửa xuất khẩu dứa tươi, trong đó Trung Quốc là thị trường ưu tiên. Đối với chanh dây, Việt Nam đã mở cửa thị trường quả tươi sang Trung Quốc và Australia, đồng thời tiếp tục đàm phán với Hoa Kỳ.

Những nội dung trao đổi tại diễn đàn cho thấy, phát triển vùng nguyên liệu dứa, chanh dây không thể chỉ dựa vào việc tăng diện tích. Quy hoạch phù hợp, giống sạch bệnh, quy trình canh tác thống nhất, hợp đồng liên kết minh bạch và năng lực chế biến cần được triển khai đồng bộ. Đây là cơ sở để hạn chế rủi ro trong sản xuất, bảo đảm nguồn nguyên liệu cho doanh nghiệp và nâng cao hiệu quả kinh tế cho người trồng.

Nghệ An tìm giải pháp phát triển vùng nguyên liệu dứa, chanh dây

Hải Yến