Đây được xem là hướng tiếp cận nhằm giảm gánh nặng thủ tục, phù hợp hơn với thực tiễn hoạt động của các cơ sở. Tuy nhiên, cùng với việc cắt giảm thủ tục, yêu cầu về kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu, điều kiện vệ sinh và trách nhiệm bảo đảm an toàn thực phẩm vẫn phải được đặt lên hàng đầu.

Giảm gánh nặng thủ tục cho cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ

Thức ăn đường phố, các hàng quán nhỏ lẻ và bếp ăn tập thể từ lâu đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống sinh hoạt của người dân. Từ những gánh hàng rong, quán ăn bình dân đến bếp ăn tại trường học, bệnh viện, nhà máy, khu công nghiệp…, các loại hình này đáp ứng nhu cầu ăn uống hằng ngày của hàng triệu người.

Tuy nhiên, đây cũng là những khu vực đặt ra nhiều thách thức trong công tác quản lý an toàn thực phẩm, đặc biệt liên quan đến nguồn gốc nguyên liệu, điều kiện bảo quản, chế biến và vệ sinh môi trường tại nơi kinh doanh.

Theo thông tin từ Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), tại dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), cơ quan soạn thảo đề xuất miễn một số thủ tục hành chính đối với tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ và thức ăn đường phố. Trong đó, các cơ sở này được đề xuất miễn cấp Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm; sản phẩm chế biến tại các cơ sở thuộc diện này cũng được đề xuất miễn đăng ký bản công bố sản phẩm và công bố tiêu chuẩn sản phẩm.

Đáng chú ý, dự thảo đề xuất không bắt buộc người bán hàng rong, bán xôi, bánh mì hay các hộ kinh doanh nhỏ lẻ phải sử dụng hệ thống hóa đơn điện tử phức tạp để chứng minh nguồn gốc nguyên liệu. Thay vào đó, người kinh doanh có thể lưu giữ thông tin bằng hóa đơn, chứng từ, sổ ghi chép hoặc hình thức phù hợp khác.

Cách tiếp cận này được đánh giá là sát với điều kiện thực tế của các hộ kinh doanh quy mô nhỏ, giúp giảm chi phí tuân thủ và tạo điều kiện để người dân duy trì hoạt động mưu sinh. Đồng thời, việc ghi chép thông tin mua bán nguyên liệu vẫn tạo cơ sở phục vụ truy xuất nguồn gốc khi xảy ra sự cố về an toàn thực phẩm.

Dù vậy, cần nhìn nhận rằng miễn thủ tục hành chính không đồng nghĩa với miễn trách nhiệm bảo đảm an toàn thực phẩm. Việc nguyên liệu có nguồn gốc rõ ràng, được bảo quản đúng điều kiện và chế biến hợp vệ sinh vẫn là những yêu cầu thiết yếu đối với mọi cơ sở kinh doanh thực phẩm.

Không phải bếp ăn tập thể nào cũng được miễn giấy chứng nhận

Đối với bếp ăn tập thể, dự thảo Luật đề xuất phân loại theo tính chất hoạt động, quy mô và mức độ nguy cơ để áp dụng phương thức quản lý phù hợp, thay vì áp dụng một cơ chế chung cho tất cả các loại hình.

Theo đó, những cơ sở có đăng ký ngành nghề kinh doanh thực phẩm, cung cấp dịch vụ bếp ăn tập thể quy mô lớn với hàng trăm, hàng nghìn suất ăn mỗi ngày hoặc nhà hàng phục vụ đông người tại các sự kiện, hội nghị, tiệc cưới vẫn phải đáp ứng yêu cầu quản lý ở mức cao và được cấp Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm theo quy định.

Đặc biệt, bếp ăn tại trường học, bệnh viện và khu công nghiệp cần được quan tâm kiểm tra, giám sát thường xuyên. Đây là những địa điểm phục vụ số lượng lớn người ăn, trong đó có nhiều nhóm đối tượng dễ bị ảnh hưởng khi xảy ra sự cố mất an toàn thực phẩm.

Trong khi đó, những bếp ăn tập thể không đăng ký kinh doanh thực phẩm, chỉ phục vụ nhu cầu ăn uống nội bộ của cơ quan, đơn vị và không hoạt động như một cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống được đề xuất miễn thủ tục cấp Giấy chứng nhận an toàn thực phẩm.

Tuy nhiên, nhóm cơ sở này vẫn phải bảo đảm các điều kiện an toàn thực phẩm và chịu sự quản lý thông qua cơ chế hậu kiểm, hướng dẫn, giám sát trong quá trình hoạt động. Khi phát hiện vi phạm hoặc có dấu hiệu mất an toàn thực phẩm, cơ quan chức năng vẫn phải tiến hành kiểm tra và xử lý theo quy định.

Điểm đáng chú ý là dự thảo cũng đề cao trách nhiệm tự kiểm soát của các cơ quan, trường học, bệnh viện và doanh nghiệp tổ chức bếp ăn tập thể. Các đơn vị phải chủ động xây dựng quy trình kiểm soát thực phẩm, lựa chọn nhà cung cấp đáng tin cậy, kiểm tra nguyên liệu đầu vào, giám sát quá trình chế biến và thực hiện lưu mẫu thức ăn theo quy định.

Đối với những đơn vị thuê doanh nghiệp bên ngoài cung cấp suất ăn, trách nhiệm bảo đảm an toàn thực phẩm cũng không thể chỉ dừng lại ở việc ký kết hợp đồng. Đơn vị tổ chức bếp ăn cần chủ động kiểm tra, giám sát chất lượng suất ăn, kịp thời phát hiện và thông báo cho cơ quan chức năng khi có nguy cơ hoặc dấu hiệu vi phạm.

Từ an toàn thực phẩm đến trách nhiệm bảo vệ môi trường sống

Một khía cạnh cần được quan tâm trong quản lý bếp ăn tập thể và thức ăn đường phố là mối liên hệ giữa an toàn thực phẩm với vệ sinh môi trường.

Thực tế cho thấy, điều kiện môi trường tại nơi chế biến, kinh doanh thực phẩm có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và mức độ an toàn của thực phẩm. Nguồn nước sử dụng không bảo đảm vệ sinh, dụng cụ chế biến không được làm sạch đúng cách, thực phẩm sống và chín không được phân tách, rác thải tồn đọng hoặc nước thải xả trực tiếp ra môi trường đều có thể làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm chéo và mất an toàn thực phẩm.

Đối với thức ăn đường phố, vấn đề này càng đáng quan tâm bởi nhiều điểm kinh doanh hoạt động tại khu vực vỉa hè, lòng đường, gần các tuyến giao thông hoặc khu dân cư đông đúc. Nếu thiếu điều kiện bảo quản, che chắn và thu gom chất thải phù hợp, thực phẩm có thể chịu tác động từ bụi, khói, côn trùng và các nguồn ô nhiễm xung quanh.

Tại các bếp ăn tập thể, nhất là bếp ăn trong trường học, bệnh viện và khu công nghiệp, yêu cầu bảo đảm vệ sinh môi trường cần được thực hiện đồng bộ từ khâu tiếp nhận nguyên liệu, sơ chế, chế biến đến bảo quản và phân phối thức ăn. Bên cạnh đó, việc thu gom, phân loại và xử lý rác thải thực phẩm, dầu mỡ thải, nước thải từ hoạt động chế biến cũng cần được thực hiện đúng quy định.

Vì vậy, quản lý an toàn thực phẩm không nên chỉ tập trung vào giấy phép, hồ sơ hay điều kiện của cơ sở mà cần được nhìn nhận trong tổng thể môi trường sản xuất, chế biến và tiêu dùng thực phẩm. Một bếp ăn sạch không chỉ là nơi có thực phẩm đạt yêu cầu mà còn phải có nguồn nước bảo đảm, không gian chế biến hợp vệ sinh, hệ thống thu gom chất thải phù hợp và quy trình vận hành khoa học.

Tăng cường hậu kiểm, phát huy vai trò giám sát của cộng đồng

Theo đề xuất tại dự thảo, UBND cấp xã sẽ có trách nhiệm kiểm tra, giám sát việc bảo đảm an toàn thực phẩm đối với các cơ sở kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ, bếp ăn tập thể không đăng ký ngành nghề kinh doanh thực phẩm, bếp ăn trường học và cơ sở kinh doanh thức ăn đường phố.

Bên cạnh hoạt động quản lý của cơ quan nhà nước, dự thảo cũng đề cập việc huy động nguồn lực xã hội tham gia giám sát an toàn thực phẩm. Tùy theo loại hình tổ chức dịch vụ ăn uống, Ban đại diện cha mẹ học sinh, tổ chức công đoàn tại các nhà máy, xí nghiệp và các tổ chức đoàn thể có thể tham gia kiểm tra, giám sát.

Đây là hướng tiếp cận cần thiết, bởi an toàn thực phẩm không thể chỉ trông chờ vào hoạt động thanh tra, kiểm tra của cơ quan chức năng. Người trực tiếp sử dụng bữa ăn, phụ huynh học sinh, người lao động và các tổ chức đại diện cần có điều kiện tham gia giám sát, phản ánh kịp thời những dấu hiệu bất thường.

Tuy nhiên, để cơ chế hậu kiểm phát huy hiệu quả, cần có phương thức giám sát thực chất, tránh tình trạng kiểm tra mang tính hình thức hoặc chỉ được triển khai sau khi đã xảy ra sự cố. Việc phân định rõ trách nhiệm giữa cơ quan quản lý, đơn vị tổ chức bếp ăn, nhà cung cấp suất ăn và người kinh doanh là yếu tố quan trọng để hạn chế những khoảng trống trong quản lý.

Đặc biệt, đối với bếp ăn trường học, bệnh viện và khu công nghiệp, cần ưu tiên kiểm soát theo mức độ rủi ro, bởi một sự cố mất an toàn thực phẩm có thể ảnh hưởng đồng thời đến số lượng lớn người sử dụng.

Việc sửa đổi chính sách theo hướng giảm thủ tục hành chính là cần thiết để tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh và đời sống người dân. Song, hiệu quả của chính sách không chỉ được đo bằng số lượng thủ tục được cắt giảm mà quan trọng hơn là khả năng bảo vệ sức khỏe cộng đồng trong thực tiễn.

Một môi trường sống an toàn bắt đầu từ những điều gần gũi nhất, trong đó có bữa ăn hằng ngày. Vì vậy, giảm thủ tục phải đi cùng với tăng cường trách nhiệm, hậu kiểm và giám sát cộng đồng; tạo điều kiện cho người kinh doanh nhỏ lẻ nhưng không được đánh đổi sức khỏe người tiêu dùng. Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với quá trình hoàn thiện chính sách an toàn thực phẩm trong thời gian tới.

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi: Đề xuất 3 hình thức quản lý sản phẩm

Mai Hạ