Áp lực ô nhiễm gia tăng, khả năng tự phục hồi suy giảm

Sông Sài Gòn đang phải tiếp nhận nhiều nguồn tác động từ hoạt động phát triển kinh tế - xã hội trên toàn lưu vực. Nước thải sinh hoạt, sản xuất công nghiệp, hoạt động dịch vụ, nông nghiệp cùng các nguồn ô nhiễm phân tán đang tạo nên áp lực liên tục đối với chất lượng nước. Đáng chú ý, những tác động này không diễn ra độc lập mà còn chịu ảnh hưởng từ biến động khí hậu, đặc biệt là tình trạng mưa lớn cực đoan, nắng nóng và khô hạn kéo dài.

Sau những đợt nắng nóng, khi mưa lớn xuất hiện, lượng rác thải, chất bẩn tích tụ trên đường phố, trong hệ thống thoát nước và các tuyến kênh rạch có thể bị cuốn theo dòng chảy mặt, đổ vào sông. Ngược lại, trong thời kỳ ít mưa, lưu lượng nước suy giảm khiến khả năng pha loãng chất ô nhiễm bị hạn chế. Nhiệt độ nước tăng cũng có thể làm thay đổi điều kiện oxy hòa tan, ảnh hưởng đến các quá trình sinh học trong môi trường nước.

Về bản chất, sông có khả năng tự làm sạch thông qua nhiều cơ chế tự nhiên. Dòng chảy giúp pha loãng một phần chất ô nhiễm, quá trình trao đổi giữa nước và không khí bổ sung oxy, trong khi các vi sinh vật và quá trình sinh học tham gia phân hủy chất hữu cơ. Tuy nhiên, năng lực tự làm sạch này không phải vô hạn mà phụ thuộc vào lưu lượng dòng chảy, nhiệt độ, hàm lượng oxy hòa tan và mức độ ô nhiễm mà dòng sông phải tiếp nhận.

Khi lượng nước thải vượt quá khả năng tiếp nhận của môi trường, các quá trình tự nhiên không còn đủ sức bù đắp cho lượng chất ô nhiễm liên tục được bổ sung. Đặc biệt, trong điều kiện dòng chảy thấp, tải lượng ô nhiễm vẫn duy trì ở mức cao, chất lượng nước có nguy cơ suy giảm nhanh hơn. Đây chính là sức ép kép: lượng chất ô nhiễm gia tăng trong khi điều kiện tự nhiên hỗ trợ khả năng phục hồi của dòng sông lại trở nên bất lợi.

Xét trên toàn lưu vực, có thể nhận diện ba nhóm nguồn thải chủ yếu đang gây áp lực lên sông Sài Gòn.

Thứ nhất là nước thải sinh hoạt và nước thải đô thị. Quá trình đô thị hóa nhanh kéo theo sự gia tăng dân số, nhu cầu sử dụng nước và lượng nước thải phát sinh. Trong khi đó, hệ thống thu gom, xử lý nước thải tại một số khu vực chưa đáp ứng tương xứng với tốc độ phát triển đô thị. Nước thải chưa được thu gom hoặc chưa xử lý đạt yêu cầu có thể theo hệ thống cống thoát nước, kênh rạch đổ trực tiếp vào dòng sông, làm gia tăng hàm lượng chất hữu cơ và các hợp chất gây ô nhiễm.

Thứ hai là nguồn thải từ hoạt động công nghiệp, các cơ sở sản xuất và dịch vụ. Đây là nhóm nguồn thải cần được kiểm soát chặt chẽ cả về lưu lượng, thành phần và chất lượng nước thải trước khi xả ra môi trường. Nếu hoạt động giám sát không thường xuyên, việc xử lý không bảo đảm hoặc xuất hiện tình trạng xả thải không đúng quy định, nguy cơ tác động đến chất lượng nguồn nước tiếp nhận sẽ rất lớn.

Thứ ba là các nguồn ô nhiễm phân tán từ hoạt động nông nghiệp, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, rác thải và nước mưa chảy tràn. Khác với những điểm xả thải tập trung, nhóm nguồn này thường phân bố trên diện rộng, khó nhận diện và kiểm soát hơn. Phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, chất thải chăn nuôi và các chất bẩn tồn lưu trên bề mặt có thể theo nước mưa đi vào hệ thống kênh rạch, cuối cùng đổ về sông Sài Gòn.

Thực tế quan trắc cho thấy chất lượng nước sông Sài Gòn có sự biến động theo không gian và thời gian. Trong giai đoạn 2021 - 2025, chỉ số chất lượng nước WQI dao động khoảng 57 - 93, tương ứng từ mức trung bình đến rất tốt. Tuy nhiên, chỉ số này có xu hướng giảm trong giai đoạn 2024 - 2025 và giảm dần từ khu vực thượng lưu xuống hạ lưu. Tại một số vị trí quan trắc, các thông số amoni và COD vẫn vượt quy chuẩn.

Những số liệu trên cho thấy không thể đánh giá chất lượng nước sông chỉ dựa trên một vài vị trí quan trắc hoặc một thời điểm nhất định. Sự khác biệt giữa các đoạn sông phản ánh tác động của các nguồn thải, điều kiện dòng chảy và khả năng tiếp nhận của từng khu vực. Một đoạn sông có chất lượng nước tốt không đồng nghĩa toàn bộ dòng sông đang ở trạng thái an toàn.

Kiểm soát ô nhiễm phải bắt đầu từ nguồn phát sinh

Sông Sài Gòn không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh thái, cảnh quan mà còn gắn trực tiếp với đời sống dân cư và sự phát triển của đô thị TP.HCM. Chất lượng nước sông có mối liên hệ chặt chẽ với yêu cầu bảo đảm an ninh nguồn nước, duy trì hệ sinh thái thủy sinh và chất lượng môi trường sống. Khi nguồn nước bị ô nhiễm, chi phí xử lý nước thô có thể tăng, công nghệ xử lý phải đáp ứng những yêu cầu khắt khe hơn, đồng thời nguy cơ ảnh hưởng đến các mục đích sử dụng nước cũng gia tăng.

Vì vậy, không thể xem khả năng tự làm sạch của dòng sông là một giải pháp thay thế cho công tác thu gom và xử lý chất thải. Việc dựa vào quá trình pha loãng tự nhiên để giảm nồng độ ô nhiễm chỉ có thể mang tính hỗ trợ trong những điều kiện nhất định, không thể giải quyết tình trạng đưa một lượng lớn chất thải chưa qua xử lý vào môi trường nước.

Giải pháp căn cơ trước hết là giảm tải ô nhiễm ngay tại nơi phát sinh. Đối với nước thải sinh hoạt, cần đẩy nhanh đầu tư, hoàn thiện hệ thống thu gom và xử lý nước thải đô thị, hạn chế tình trạng nước thải chưa qua xử lý đi vào hệ thống kênh rạch. Đối với các khu công nghiệp, cụm công nghiệp và cơ sở sản xuất, cần kiểm soát nghiêm việc thực hiện các yêu cầu về xử lý nước thải, duy trì hoạt động quan trắc, giám sát và kịp thời phát hiện những hành vi xả thải không đúng quy định.

Với các nguồn ô nhiễm phân tán, cần tăng cường quản lý chất thải trong sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản; kiểm soát việc sử dụng hóa chất, phân bón; đồng thời cải thiện công tác thu gom rác thải tại khu dân cư, khu vực ven sông và các tuyến kênh rạch. Đặc biệt, cần quan tâm đến nước mưa chảy tràn bởi đây là con đường vận chuyển nhiều chất ô nhiễm từ bề mặt đô thị vào môi trường nước.

Bên cạnh kiểm soát nguồn thải, công tác quản lý chất lượng nước cần được thực hiện thường xuyên, liên tục và có tính hệ thống. Mạng lưới quan trắc cần bảo đảm khả năng phản ánh sự biến động chất lượng nước tại các khu vực thượng lưu, trung lưu, hạ lưu và những vị trí tiếp nhận nhiều nguồn thải. Việc theo dõi các thông số như WQI, COD, amoni và oxy hòa tan cần được gắn với đánh giá tải lượng ô nhiễm, lưu lượng dòng chảy và diễn biến thời tiết để nhận diện sớm những nguy cơ suy giảm chất lượng nước.

Một yêu cầu quan trọng khác là gắn trách nhiệm quản lý với kết quả kiểm soát ô nhiễm thực tế. Việc phát hiện và xử lý một điểm xả thải vi phạm không nên dừng lại ở hoạt động kiểm tra, lập biên bản hay xử phạt hành chính. Cần tiếp tục theo dõi chất lượng nước sau xử lý, đánh giá khả năng khắc phục và kiểm tra nguy cơ tái diễn. Chỉ khi tải lượng ô nhiễm thực sự được cắt giảm, hiệu quả quản lý mới được thể hiện rõ ràng.

Quản lý theo lưu vực, không để ô nhiễm dồn về hạ lưu

Sông Sài Gòn là một hệ thống thủy văn có tính liên kết, trong đó chất lượng nước tại một khu vực có thể chịu tác động từ những hoạt động phát sinh ô nhiễm ở khu vực khác. Vì vậy, nếu chỉ tập trung kiểm soát các điểm xả thải nằm trong phạm vi địa giới hành chính của TP.HCM mà chưa quan tâm đến nguồn thải từ thượng nguồn và các nhánh sông kết nối, hiệu quả bảo vệ dòng chính sẽ khó đạt được như mong muốn.

Điều này đặt ra yêu cầu tăng cường phối hợp giữa các địa phương trong toàn lưu vực, thống nhất cơ chế chia sẻ dữ liệu quan trắc, kiểm soát nguồn thải và xử lý các điểm ô nhiễm có tác động liên vùng. Những khu vực giáp ranh, nơi có nhiều tuyến kênh rạch và nguồn thải đổ vào sông, cần được xác định là những địa bàn ưu tiên trong hoạt động giám sát.

Cùng với đó, quản lý nguồn nước cần gắn với duy trì điều kiện dòng chảy và bảo vệ các không gian sinh thái ven sông. Việc bảo vệ hành lang sông, hạn chế các hoạt động làm suy giảm khả năng điều tiết tự nhiên, bảo vệ hệ thống kênh rạch và các vùng có chức năng sinh thái sẽ góp phần duy trì sức khỏe của toàn lưu vực. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động rõ nét đến chế độ mưa và dòng chảy, đây không chỉ là giải pháp bảo vệ môi trường mà còn là yêu cầu thích ứng dài hạn.

Về lâu dài, bảo vệ sông Sài Gòn cần chuyển từ cách tiếp cận xử lý ô nhiễm khi đã phát sinh sang quản trị chủ động toàn bộ quá trình phát sinh, thu gom, xử lý và kiểm soát chất thải. Trong đó, dữ liệu quan trắc phải trở thành căn cứ cho việc xác định khu vực ưu tiên, đánh giá sức chịu tải môi trường và phân bổ trách nhiệm kiểm soát nguồn thải.

Một dòng sông không thể khỏe mạnh nếu liên tục phải tiếp nhận lượng chất thải vượt quá khả năng tự phục hồi. Bởi vậy, cải thiện chất lượng nước sông Sài Gòn không thể chỉ trông chờ vào những giải pháp xử lý ở hạ lưu hay khả năng tự làm sạch của tự nhiên. Điều quan trọng hơn là kiểm soát được chất thải từ đầu nguồn, giảm tải ô nhiễm trên từng nhánh sông, từng kênh rạch và từng khu vực phát sinh. Đây chính là nền tảng để bảo vệ nguồn nước, phục hồi hệ sinh thái và bảo đảm sự phát triển bền vững của toàn lưu vực.

Chủ động bảo đảm nước sinh hoạt tại ba lưu vực sông trước nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn

Minh Anh