Dự báo thiên tai phải đến đúng người, đúng địa điểm và đúng thời điểm

Biến đổi khí hậu - Ngày đăng : 10:13, 17/11/2026

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến thiên tai ngày càng diễn biến cực đoan, bất thường và khó lường, nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm là yêu cầu cấp thiết. Tuy nhiên, dự báo chính xác mới chỉ là điều kiện cần. Điều quan trọng hơn là thông tin cảnh báo phải đến đúng người, đúng địa điểm, đúng thời điểm và giúp cộng đồng có đủ khả năng chủ động ứng phó.
Biến đổi khí hậu

Dự báo thiên tai phải đến đúng người, đúng địa điểm và đúng thời điểm

Mai Hạ • {Ngày xuất bản}

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến thiên tai ngày càng diễn biến cực đoan, bất thường và khó lường, nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm là yêu cầu cấp thiết. Tuy nhiên, dự báo chính xác mới chỉ là điều kiện cần. Điều quan trọng hơn là thông tin cảnh báo phải đến đúng người, đúng địa điểm, đúng thời điểm và giúp cộng đồng có đủ khả năng chủ động ứng phó.

Thiên tai không chỉ gây ra những thiệt hại trước mắt về người và tài sản mà còn để lại những hệ lụy lâu dài đối với môi trường sinh thái, sinh kế và quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Những trận bão lớn, lũ quét, sạt lở đất, ngập lụt đô thị trong những năm gần đây cho thấy mức độ rủi ro ngày càng phức tạp, trong khi thời gian để con người chuẩn bị và ứng phó nhiều khi rất hạn chế.

Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu phải đổi mới căn bản công tác dự báo, cảnh báo thiên tai. Không chỉ dừng lại ở việc xác định một cơn bão mạnh bao nhiêu, lượng mưa lớn đến mức nào hay mực nước sông có thể dâng cao ra sao, công tác dự báo cần hướng tới việc nhận diện cụ thể những tác động có thể xảy ra đối với từng khu vực dân cư, từng nhóm đối tượng và các công trình hạ tầng thiết yếu.

Đặc biệt, thông tin cảnh báo chỉ thực sự có giá trị khi đến được với những người đang đứng trước nguy cơ bị ảnh hưởng.

Thiên tai ngày càng cực đoan, yêu cầu dự báo phải thay đổi

Những năm gần đây, diễn biến thiên tai tại Việt Nam cho thấy những thách thức ngày càng lớn đối với công tác phòng ngừa và ứng phó. Bão mạnh, mưa lớn kéo dài, lũ vượt mức lịch sử, lũ quét và sạt lở đất xuất hiện với tính chất phức tạp, khó dự báo hơn.

Hai năm 2024-2025 là những minh chứng rõ nét. Năm 2024, bão số 3 (Yagi) đổ bộ vào miền Bắc, gây thiệt hại nghiêm trọng, đặc biệt tại các tỉnh miền núi phía Bắc do mưa lũ, lũ quét và sạt lở đất sau bão. Sang năm 2025, cả nước chịu ảnh hưởng của 15 cơn bão và 6 áp thấp nhiệt đới. Lũ vượt mức lịch sử trên 18 tuyến sông ở Bắc Bộ và Trung Bộ, gây thiệt hại kinh tế gần 100.000 tỷ đồng.

Những con số này không đơn thuần phản ánh mức độ khốc liệt của thiên tai mà còn cho thấy áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống quan trắc, dự báo và cảnh báo sớm.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, các hiện tượng thời tiết cực đoan có thể xảy ra với cường độ lớn, phạm vi ảnh hưởng rộng và thời gian diễn biến nhanh. Một trận mưa lớn ở khu vực miền núi có thể nhanh chóng dẫn đến lũ quét, sạt lở đất; mưa lớn kéo dài tại đô thị có thể gây ngập úng, làm gián đoạn giao thông và ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Vì vậy, dự báo thiên tai không thể chỉ cung cấp thông tin về hiện tượng khí tượng, thủy văn mà cần tiến tới dự báo tác động. Người dân cần biết khu vực mình sinh sống có nguy cơ gì, mức độ nguy hiểm đến đâu, thời gian nào cần sơ tán và những biện pháp nào cần được triển khai ngay lập tức.

hiep-17a.jpg
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp phát biểu tại hội thảo

Đây cũng là nội dung được Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp nhấn mạnh tại Hội thảo “Công nghệ mới ứng dụng trong dự báo, cảnh báo và phòng, chống thiên tai”, tổ chức chiều 16/11/2026 tại Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Theo Thứ trưởng, trong ba giai đoạn của công tác phòng, chống thiên tai, phòng ngừa giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Muốn chủ động phòng ngừa, trước hết phải có dự báo chính xác và các phương án ứng phó phù hợp.

Đáng chú ý, Thứ trưởng nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ dự báo hiện tượng sang dự báo tác động. Đây là sự thay đổi quan trọng trong tư duy quản lý rủi ro thiên tai, bởi mục tiêu cuối cùng không chỉ là biết thiên tai sẽ xảy ra như thế nào mà còn phải xác định được con người, tài sản và các hoạt động kinh tế - xã hội sẽ chịu ảnh hưởng ra sao.

Công nghệ dự báo cần được xây dựng trên nền tảng dữ liệu liên thông

Để nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo thiên tai, một trong những yêu cầu quan trọng là đổi mới phương pháp dự báo theo hướng hiện đại, chủ động, khai thác hiệu quả dữ liệu lớn và các thành tựu khoa học công nghệ.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp, Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng của 21/22 loại hình thiên tai. Trong đó, những hình thái thường xuyên diễn biến cực đoan, gây hậu quả nghiêm trọng như mưa lũ, sạt lở đất cần được ưu tiên ứng dụng công nghệ.

Tuy nhiên, một hạn chế hiện nay là dữ liệu phục vụ dự báo còn phân tán tại nhiều cơ quan, tổ chức khác nhau, cả trong khu vực nhà nước và tư nhân. Ngay giữa các cơ quan nhà nước, mỗi đơn vị cũng có kho dữ liệu riêng, chưa được tích hợp và khai thác đồng bộ.

Thực trạng này khiến việc chia sẻ thông tin, kết nối dữ liệu và hỗ trợ ra quyết định chưa phát huy hết hiệu quả.

Do đó, việc xây dựng hệ thống dữ liệu thống nhất, tích hợp thông tin về bão và các loại hình thiên tai, đồng thời phát triển bản đồ số và nền tảng giám sát phục vụ điều hành là yêu cầu cần thiết.

Khi các nguồn dữ liệu được kết nối, cơ quan chuyên môn có thể nâng cao khả năng phân tích, đánh giá diễn biến thiên tai, xác định những khu vực có nguy cơ cao và đưa ra các khuyến cáo sát với điều kiện thực tế.

Cùng với đó, cần tăng cường hợp tác giữa cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp công nghệ và các viện nghiên cứu. Những kết quả nghiên cứu khoa học chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành các giải pháp có thể triển khai trong thực tiễn, phục vụ trực tiếp công tác dự báo, cảnh báo và phòng ngừa thiên tai.

Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực khí tượng thủy văn và phòng, chống thiên tai: công nghệ không chỉ phục vụ hoạt động chuyên môn mà phải góp phần nâng cao năng lực bảo vệ cộng đồng.

Cảnh báo chính xác nhưng người dân không nhận được thì vẫn là khoảng trống

Một trong những vấn đề đáng quan tâm nhất được đặt ra tại hội thảo là hiệu quả truyền tải thông tin cảnh báo đến người dân.

Thực tế cho thấy, không phải mọi người dân ở khu vực có nguy cơ thiên tai đều có điều kiện tiếp cận thông tin dự báo một cách nhanh chóng và đầy đủ. Tại những địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa, nơi thường xuyên xảy ra lũ quét và sạt lở đất, việc tiếp nhận thông tin có thể gặp nhiều trở ngại. Trong khi đó, tại các khu vực đô thị, người dân có thể tiếp cận nhiều nguồn thông tin khác nhau nhưng chưa chắc đã nhận diện được cảnh báo nào liên quan trực tiếp đến nơi mình sinh sống.

Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp nhấn mạnh rằng, dù dự báo và cảnh báo sớm có chính xác đến đâu nhưng người dân không tiếp nhận được thông tin thì hiệu quả cũng không đạt được như mong muốn.

Thông điệp này đặt ra một vấn đề không kém phần quan trọng so với việc đầu tư công nghệ dự báo: phải xây dựng được hệ thống truyền tải cảnh báo có khả năng tiếp cận đúng đối tượng cần được bảo vệ.

Muốn vậy, cần đa dạng hóa các phương thức truyền tin, kết hợp giữa hệ thống cảnh báo trên nền tảng số, tin nhắn điện thoại, các phương tiện thông tin đại chúng, hệ thống truyền thanh cơ sở và lực lượng trực tiếp tại cộng đồng.

Đặc biệt, thông tin cảnh báo cần được thể hiện ngắn gọn, dễ hiểu, cụ thể và có hướng dẫn hành động rõ ràng. Thay vì chỉ thông báo về nguy cơ mưa lớn hay lũ lên, người dân cần được hướng dẫn cụ thể khu vực nào cần tránh, tuyến đường nào không nên đi qua, thời điểm nào cần di chuyển đến nơi an toàn và những vật dụng thiết yếu cần chuẩn bị.

Trong tình huống khẩn cấp, một thông tin chính xác nhưng khó hiểu hoặc đến chậm vài giờ có thể làm mất đi cơ hội ứng phó.

Vì thế, hiệu quả cảnh báo không nên chỉ được đánh giá bằng số lượng bản tin được phát đi hay mức độ chính xác của các mô hình dự báo, mà cần được nhìn nhận từ khả năng người dân thực sự nhận được, hiểu được và hành động theo thông tin đó.

Nâng cao năng lực ứng phó từ cơ sở, lấy an toàn của người dân làm thước đo

Bên cạnh công nghệ và hệ thống truyền tin, năng lực tổ chức ứng phó tại cơ sở có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả phòng, chống thiên tai.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp, trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, địa bàn quản lý của cấp xã rộng hơn, đặt ra yêu cầu cao hơn đối với lực lượng xung kích phòng, chống thiên tai.

hiep-17.jpg
Quang cảnh buổi hội thảo

Một khó khăn được đặt ra là cán bộ mới luân chuyển có thể chưa nắm rõ những điểm xung yếu, khu vực thường xuyên xảy ra thiên tai trên địa bàn. Nếu không có đầy đủ thông tin về các khu vực nguy hiểm và phương án ứng phó từ trước, công tác xử lý khi tình huống khẩn cấp xảy ra sẽ gặp nhiều hạn chế.

Bởi vậy, cùng với việc hoàn thiện hệ thống dự báo, cảnh báo, cần xây dựng cơ sở dữ liệu về các điểm có nguy cơ cao, thường xuyên cập nhật bản đồ rủi ro thiên tai và tổ chức tập huấn cho lực lượng tại chỗ.

Đặc biệt, cần quan tâm xây dựng lực lượng xung kích phòng, chống thiên tai ngay tại cộng đồng dân cư. Đây là lực lượng có lợi thế về sự am hiểu địa hình, tập quán sinh hoạt và những đặc điểm cụ thể của từng khu vực. Khi xảy ra tình huống chia cắt, cô lập, lực lượng tại chỗ có thể triển khai các biện pháp ứng phó ban đầu trước khi lực lượng hỗ trợ từ bên ngoài tiếp cận.

Cùng với đó, người dân cần được trang bị kiến thức, kỹ năng nhận diện nguy cơ và chủ động ứng phó với thiên tai. Công tác tuyên truyền không nên chỉ tập trung vào thời điểm trước mùa mưa bão mà cần trở thành hoạt động thường xuyên, gắn với đặc điểm rủi ro của từng địa phương.

Thiên tai là hiện tượng tự nhiên, nhưng mức độ thiệt hại mà nó gây ra đối với con người và xã hội có thể được giảm thiểu thông qua năng lực dự báo, quản trị rủi ro và sự chủ động của cộng đồng.

Đầu tư cho công nghệ dự báo, hoàn thiện cơ sở dữ liệu, tăng cường năng lực quan trắc và xây dựng hệ thống cảnh báo sớm là những nhiệm vụ quan trọng. Tuy nhiên, tất cả những nỗ lực đó sẽ chưa thể phát huy đầy đủ giá trị nếu thiếu một mắt xích thiết yếu: khả năng đưa thông tin đến với người dân và chuyển hóa thông tin thành hành động ứng phó cụ thể.

Ở góc độ bảo vệ môi trường và phát triển bền vững, phòng, chống thiên tai không chỉ là nhiệm vụ ứng phó với những tình huống khẩn cấp mà còn là một bộ phận quan trọng của chiến lược thích ứng với biến đổi khí hậu. Một hệ thống cảnh báo hiệu quả có thể góp phần bảo vệ tính mạng con người, hạn chế thiệt hại về tài sản, giảm áp lực lên hạ tầng và các nguồn lực xã hội, đồng thời tăng khả năng phục hồi của cộng đồng sau thiên tai.

Vấn đề đặt ra hiện nay không chỉ là làm thế nào để dự báo thiên tai chính xác hơn, mà còn là làm thế nào để không một người dân nào phải đối mặt với nguy hiểm chỉ vì không nhận được thông tin cảnh báo kịp thời.

Đó cũng chính là thước đo thực chất nhất của một hệ thống dự báo, cảnh báo thiên tai hiện đại: không chỉ biết trước thiên tai sẽ đến, mà còn giúp con người có đủ thời gian, thông tin và năng lực để bảo vệ chính mình.

Mai Hạ