Bảo vệ lưu vực sông Sài Gòn trước áp lực kép

Tài nguyên nước - Ngày đăng : 10:00, 18/11/2026

Sông Sài Gòn không chỉ là một dòng chảy tự nhiên gắn với quá trình hình thành và phát triển của đô thị TPHCM, mà còn giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh nguồn nước, điều tiết môi trường và duy trì không gian sinh thái của toàn vùng. Tuy nhiên, áp lực ô nhiễm từ các hoạt động dân sinh, sản xuất cùng những diễn biến ngày càng cực đoan của biến đổi khí hậu đang đặt lưu vực sông trước nhiều thách thức. Bảo vệ dòng sông vì thế không còn là nhiệm vụ riêng của một địa phương, mà đòi hỏi cách tiếp cận quản lý tổng thể, liên vùng và dài hạn.
Tài nguyên nước

Bảo vệ lưu vực sông Sài Gòn trước áp lực kép

Minh Kiên • 18/11/2026 10:00

Sông Sài Gòn không chỉ là một dòng chảy tự nhiên gắn với quá trình hình thành và phát triển của đô thị TPHCM, mà còn giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh nguồn nước, điều tiết môi trường và duy trì không gian sinh thái của toàn vùng. Tuy nhiên, áp lực ô nhiễm từ các hoạt động dân sinh, sản xuất cùng những diễn biến ngày càng cực đoan của biến đổi khí hậu đang đặt lưu vực sông trước nhiều thách thức. Bảo vệ dòng sông vì thế không còn là nhiệm vụ riêng của một địa phương, mà đòi hỏi cách tiếp cận quản lý tổng thể, liên vùng và dài hạn.

Ô nhiễm từ thượng nguồn đến hạ lưu

Lưu vực sông Sài Gòn đang phải đối mặt với nhiều nguồn gây áp lực lên chất lượng nước. Trong đó, nổi bật là nước thải sinh hoạt và nước thải đô thị; nước thải từ hoạt động sản xuất công nghiệp, dịch vụ, các khu và cụm sản xuất; cùng những nguồn ô nhiễm phân tán phát sinh từ chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, rác thải và nước mưa chảy tràn.

Đặc điểm đáng lưu ý là các nguồn ô nhiễm này không tồn tại độc lập mà có mối liên hệ chặt chẽ thông qua dòng chảy của toàn lưu vực. Nước từ thượng nguồn liên tục vận chuyển xuống hạ lưu, khiến chất thải phát sinh tại một địa phương có thể ảnh hưởng đến chất lượng nước ở những khu vực khác. Điều đó cho thấy, nếu chỉ tập trung kiểm soát ô nhiễm trong phạm vi địa giới hành chính của từng địa phương, hiệu quả bảo vệ nguồn nước sẽ khó đạt được như kỳ vọng.

song-sai-gon.jpg
Ảnh minh họa

Số liệu quan trắc chất lượng nước giai đoạn 2021-2025 cho thấy, chỉ số chất lượng nước (WQI) trên sông Sài Gòn dao động trong khoảng 57-93, tương ứng từ mức trung bình đến rất tốt. Tuy nhiên, chất lượng nước có xu hướng suy giảm trong giai đoạn 2024-2025, đồng thời giảm dần theo chiều từ thượng lưu xuống hạ lưu.

Diễn biến này phản ánh những sức ép ngày càng rõ đối với môi trường nước, nhất là tại các khu vực chịu tác động tổng hợp từ hoạt động đô thị, công nghiệp và dân sinh. Đáng quan ngại hơn, sông Sài Gòn còn là một trong những nguồn cung cấp nước thô quan trọng phục vụ hệ thống cấp nước sinh hoạt cho hàng triệu người dân TPHCM. Vì vậy, suy giảm chất lượng nước không đơn thuần là vấn đề môi trường mà còn liên quan trực tiếp đến an ninh nguồn nước, sức khỏe cộng đồng và khả năng phát triển bền vững của đô thị.

Biến đổi khí hậu gia tăng sức ép lên hệ thống thủy văn


Nếu ô nhiễm là áp lực thường xuyên và tích lũy theo thời gian thì biến đổi khí hậu đang làm gia tăng tính bất định trong quản lý nguồn nước và điều tiết thủy văn của lưu vực sông Sài Gòn.

TPHCM nằm ở khu vực hạ lưu hệ thống sông Sài Gòn - Đồng Nai, do đó chịu tác động đồng thời của lượng mưa, dòng chảy từ thượng nguồn, chế độ thủy triều và các biến động khí hậu. Những thay đổi về cường độ mưa, thời gian mùa mưa, mực nước sông và độ mặn có thể tác động trực tiếp đến khả năng tiêu thoát nước, kiểm soát ngập và bảo đảm nguồn nước ngọt.

Số liệu khí tượng năm 2026 cho thấy, tại trạm Nhà Bè ghi nhận 9 ngày có lượng mưa trên 50mm, trong khi trạm Tân Sơn Hòa ghi nhận 8 ngày. Đáng chú ý, ngày 21-9, lượng mưa tại trạm Nhà Bè vượt 200mm. Những trận mưa lớn tập trung trong thời gian ngắn tạo ra lượng nước dồn nhanh vào hệ thống cống, kênh, rạch và các công trình tiêu thoát nước. Khi lưu lượng nước vượt quá khả năng tiếp nhận và tiêu thoát, nguy cơ ngập úng tại các khu vực đô thị sẽ gia tăng.

Bên cạnh mưa lớn, diễn biến triều cường cũng đang tạo thêm áp lực đối với hệ thống thoát nước của thành phố. Tại trạm Phú An, trong giai đoạn 2017-2021, số lần đỉnh triều vượt báo động II (1,50m) là 151 lần; từ năm 2022 đến tháng 9-2026, con số này tăng lên 220 lần. Tương tự, số lần đỉnh triều vượt báo động III (1,60m) tăng từ 55 lần trong giai đoạn 2017-2021 lên 74 lần trong giai đoạn 2022 đến tháng 9-2026.

Khi mực nước sông dâng cao, chênh lệch mực nước giữa khu vực cần tiêu thoát và nơi tiếp nhận nước bị thu hẹp, khiến khả năng thoát nước giảm. Trong điều kiện mưa lớn trùng với thời điểm triều cường, áp lực lên hệ thống tiêu thoát nước càng gia tăng, làm phức tạp thêm bài toán chống ngập của thành phố.

Không chỉ đối mặt với nguy cơ ngập úng, TPHCM còn đứng trước khả năng thiếu hụt nguồn nước trong mùa khô. Dự báo khí tượng thủy văn cho thấy, trong giai đoạn tháng 9-11/2026, trạng thái El Niño có khả năng duy trì cường độ mạnh đến rất mạnh. Hiện tượng này có thể khiến mùa mưa kết thúc sớm, lượng mưa thiếu hụt, nguồn nước suy giảm, kéo theo nguy cơ hạn hán và xâm nhập mặn trong mùa khô 2026-2027.

Như vậy, lưu vực sông Sài Gòn đang phải đối mặt với một nghịch lý ngày càng rõ: mùa mưa có thể xuất hiện những trận mưa cực đoan gây ngập úng, trong khi mùa khô lại tiềm ẩn nguy cơ thiếu nước và xâm nhập mặn. Đây chính là áp lực kép mà công tác quản lý tài nguyên nước cần tính đến trong dài hạn.

Từ quản lý theo địa giới đến quản trị theo lưu vực


Một trong những thách thức lớn nhất trong bảo vệ lưu vực sông Sài Gòn là phạm vi tác động của các vấn đề môi trường và nguồn nước không trùng khớp với ranh giới hành chính. TPHCM nằm ở hạ lưu, trong khi nguồn nước tiếp nhận chịu ảnh hưởng từ các hoạt động kinh tế - xã hội tại nhiều địa phương phía thượng nguồn, trong đó có Tây Ninh và Đồng Nai.

Điều này đồng nghĩa với việc một nguồn ô nhiễm phát sinh bên ngoài địa bàn thành phố vẫn có thể tác động đến chất lượng nước mà thành phố tiếp nhận và khai thác. Ngược lại, các hoạt động phát triển đô thị, công nghiệp và sản xuất tại TPHCM cũng có thể tạo thêm áp lực đối với những khu vực khác trong hệ thống sông.

Vì vậy, cách tiếp cận quản lý theo từng đoạn sông hoặc từng địa giới hành chính cần được thay thế bằng tư duy quản trị tổng thể theo lưu vực và tiểu lưu vực. Đây không chỉ là sự thay đổi về phạm vi quản lý mà còn là yêu cầu đổi mới phương thức phối hợp, chia sẻ trách nhiệm và tổ chức thực hiện giữa các địa phương.

Trước hết, cần xây dựng cơ chế phối hợp liên vùng trong kiểm soát nguồn thải và giám sát chất lượng nước. Các địa phương trong lưu vực cần thống nhất việc chia sẻ dữ liệu về nguồn phát sinh chất thải, chất lượng nước, lượng mưa, dòng chảy, độ mặn và tình hình vận hành các hồ chứa, công trình thủy lợi lớn ở thượng nguồn. Khi dữ liệu được cập nhật và chia sẻ kịp thời, cơ quan quản lý mới có thể đánh giá chính xác diễn biến nguồn nước, nhận diện sớm nguy cơ ô nhiễm và chủ động phương án điều tiết.

Cùng với đó, cần tăng cường kiểm soát nước thải tại các khu đô thị, khu công nghiệp, cơ sở sản xuất và các nguồn thải phân tán. Việc đầu tư hệ thống thu gom, xử lý nước thải phải gắn với kiểm tra, giám sát chất lượng nước sau xử lý, tránh tình trạng công trình được đầu tư nhưng hiệu quả giảm thiểu ô nhiễm không tương xứng. Đối với các khu vực có nguy cơ ô nhiễm cao, cần ưu tiên quan trắc thường xuyên, cảnh báo sớm và xác định rõ trách nhiệm của các chủ nguồn thải.

Trong lĩnh vực thủy lợi và phòng, chống ngập úng, việc quy hoạch công trình cũng cần được xem xét trên cơ sở mối quan hệ thủy lực giữa thượng nguồn và hạ lưu. Thay vì chỉ tập trung xử lý các điểm ngập riêng lẻ, cần đánh giá tổng thể khả năng tiêu thoát nước của từng tiểu lưu vực, khả năng tiếp nhận của hệ thống sông, kênh, rạch và tác động của triều cường. Các giải pháp công trình cần được kết hợp với giải pháp sinh thái, bảo vệ không gian trữ nước tự nhiên và hạn chế bê tông hóa các khu vực có chức năng điều tiết nước.

Về lâu dài, quy hoạch phát triển đô thị, công nghiệp và sử dụng đất trong lưu vực cần đặt trong mối quan hệ với khả năng chịu tải của môi trường và sức chứa của hệ thống thủy văn. Không thể tiếp tục gia tăng các hoạt động phát triển nếu không tính đầy đủ chi phí môi trường và những rủi ro đối với nguồn nước.

Sông Sài Gòn có vai trò vượt ra ngoài chức năng của một nguồn cung cấp nước. Đây còn là không gian sinh thái, cảnh quan và một bộ phận quan trọng trong cấu trúc phát triển đô thị TPHCM. Chất lượng của dòng sông có mối liên hệ trực tiếp với chất lượng môi trường sống, sức khỏe cộng đồng và năng lực thích ứng của thành phố trước biến đổi khí hậu.

Trong bối cảnh áp lực ô nhiễm tiếp tục gia tăng, còn các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng khó dự báo, việc bảo vệ lưu vực sông Sài Gòn không thể chỉ được thực hiện bằng những giải pháp xử lý tình huống. Điều cần thiết là một chiến lược quản trị nguồn nước có tính liên vùng, dựa trên dữ liệu, khoa học và sự phối hợp thực chất giữa các địa phương.

Quan trọng hơn, bảo vệ lưu vực cần được nhìn nhận như một nhiệm vụ xuyên suốt trong quy hoạch và tổ chức phát triển kinh tế - xã hội. Mỗi quyết định về đầu tư, sản xuất, sử dụng đất, khai thác tài nguyên hay phát triển đô thị đều cần được xem xét trong mối tương quan với khả năng bảo vệ nguồn nước và cân bằng sinh thái của toàn lưu vực.

Bảo vệ sông Sài Gòn vì thế không chỉ là giữ gìn một dòng sông trước nguy cơ ô nhiễm, mà còn là bảo vệ nguồn nước cho hiện tại, duy trì không gian sống cho các thế hệ tương lai và tạo nền tảng cho TPHCM phát triển bền vững trước những thách thức ngày càng lớn của biến đổi khí hậu.

Minh Kiên