Nông dân trước thách thức biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu - Ngày đăng : 11:26, 18/11/2026

Biến đổi khí hậu với những diễn biến ngày càng cực đoan đang đặt ra nhiều thách thức đối với sản xuất nông nghiệp. Chủ động thích ứng, chuyển đổi xanh và giảm phát thải là yêu cầu cấp thiết, trong đó nông dân giữ vai trò trung tâm.
Biến đổi khí hậu

Nông dân trước thách thức biến đổi khí hậu

Mai Hạ • {Ngày xuất bản}

Biến đổi khí hậu với những diễn biến ngày càng cực đoan đang đặt ra nhiều thách thức đối với sản xuất nông nghiệp. Chủ động thích ứng, chuyển đổi xanh và giảm phát thải là yêu cầu cấp thiết, trong đó nông dân giữ vai trò trung tâm.

Từ hạn hán, xâm nhập mặn, thời tiết cực đoan đến yêu cầu giảm phát thải khí nhà kính, biến đổi khí hậu đang đặt ngành nông nghiệp trước những thách thức ngày càng lớn. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi sang mô hình sản xuất xanh, thích ứng với khí hậu không chỉ là yêu cầu cấp thiết mà còn là con đường bảo đảm sinh kế lâu dài cho hàng triệu nông dân.

Biến đổi khí hậu đặt ra yêu cầu mới đối với sản xuất nông nghiệp

Nông nghiệp là một trong những lĩnh vực chịu tác động trực tiếp và sâu sắc của biến đổi khí hậu. Những diễn biến bất thường của thời tiết, tình trạng hạn hán kéo dài, xâm nhập mặn, mưa lũ cực đoan và các hiện tượng khí hậu bất thường đang làm gia tăng rủi ro đối với sản xuất, ảnh hưởng đến năng suất cây trồng, vật nuôi cũng như thu nhập và đời sống của người dân.

Đối với Việt Nam, những thách thức này càng trở nên rõ nét khi nhiều vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm thường xuyên phải đối mặt với thiên tai và các hiện tượng thời tiết cực đoan. Người nông dân không chỉ chịu thiệt hại về mùa màng, tài sản mà còn phải đối diện với bài toán thay đổi phương thức canh tác, cơ cấu cây trồng, vật nuôi và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn để thích ứng với điều kiện khí hậu đang biến đổi.

Thực tế cho thấy, tư duy sản xuất nông nghiệp theo kinh nghiệm truyền thống đang đứng trước những giới hạn nhất định. Việc phụ thuộc quá nhiều vào điều kiện tự nhiên, sử dụng tài nguyên đất và nước chưa hợp lý, cùng với phương thức sản xuất còn phát sinh nhiều chất thải và khí nhà kính có thể làm gia tăng tính dễ bị tổn thương của ngành nông nghiệp trước biến đổi khí hậu.

nd-18.jpg
Ảnh minh họa

Vì vậy, chuyển đổi xanh trong nông nghiệp cần được nhìn nhận không đơn thuần là thay đổi công nghệ hay quy trình sản xuất, mà là quá trình chuyển đổi toàn diện về tư duy, phương thức tổ chức sản xuất và cách thức sử dụng tài nguyên. Trong quá trình ấy, thích ứng với biến đổi khí hậu và giảm phát thải phải trở thành những yêu cầu xuyên suốt.

Chủ động thích ứng, chuyển từ bị động ứng phó sang phòng ngừa rủi ro

Tại Diễn đàn "Chủ tịch Hội Nông dân Việt Nam - Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường lắng nghe nông dân nói" lần thứ 4, tổ chức chiều qua (17/11) tại Hà Nội, vấn đề ứng phó với biến đổi khí hậu và phát triển nông nghiệp xanh đã nhận được sự quan tâm của nhiều đại biểu.

Với chủ đề "Kiến tạo nền nông nghiệp xanh, nông thôn hiện đại, cùng nông dân bước vào kỷ nguyên số", diễn đàn tập trung trao đổi những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn sản xuất, đồng thời đề xuất các giải pháp tháo gỡ về cơ chế, chính sách, khoa học công nghệ và chuyển đổi số.

Đáng chú ý, trước những lo ngại về hiện tượng El Niño có thể gây ra hạn hán, xâm nhập mặn và thiếu nước sản xuất, bà Võ Thị Ngọc Nữa, cán bộ Hội Nông dân tỉnh An Giang, đã đề nghị ngành nông nghiệp tăng cường các giải pháp cảnh báo sớm, giúp người dân chủ động xây dựng phương án sản xuất phù hợp.

Trao đổi về vấn đề này, ông Nguyễn Thượng Hiền, Cục trưởng Cục Quản lý đê điều và Phòng chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết Bộ đã ban hành Quyết định số 3510/QĐ-BNNMT về kịch bản hạn hán ứng phó El Niño chi tiết cho 6 vùng kinh tế - xã hội.

Đây là cơ sở quan trọng để các địa phương chủ động xây dựng phương án ứng phó với nguy cơ hạn hán, thiếu nước và các tác động bất lợi của thời tiết. Ngành nông nghiệp đang chuyển mạnh từ tư duy "bị động ứng phó" sang "chủ động phòng ngừa", lấy quản lý rủi ro thiên tai làm trọng tâm.

Cùng với các kịch bản ứng phó, việc ứng dụng công nghệ số trong dự báo, cảnh báo thiên tai cũng đang mở ra những phương thức bảo vệ sản xuất hiệu quả hơn. Hai ứng dụng di động "Thời tiết Việt Nam" và "Hướng dẫn phòng, chống thiên tai" được triển khai kết hợp với hệ thống gửi tin nhắn cảnh báo qua các nhà mạng, góp phần đưa thông tin khí tượng, thiên tai đến gần hơn với người dân.

Theo thông tin tại diễn đàn, hệ thống cảnh báo sớm hiện có khả năng phát cảnh báo lũ quét, lũ ống trước 3-6 giờ và cảnh báo thời tiết cực đoan trước 30 phút theo tọa độ thực tế. Những công cụ này có ý nghĩa thiết thực đối với người sản xuất, nhất là tại các khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai.

Tuy nhiên, cảnh báo sớm chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi người dân có đủ kiến thức, điều kiện và nguồn lực để chuyển hóa thông tin thành hành động. Do đó, bên cạnh đầu tư công nghệ, cần tăng cường hướng dẫn kỹ thuật, đào tạo kỹ năng và hỗ trợ nông dân xây dựng các mô hình sản xuất thích ứng với điều kiện khí hậu tại từng địa phương.

Giảm phát thải, phát triển nông nghiệp tuần hoàn

Nếu thích ứng với biến đổi khí hậu là yêu cầu trước mắt thì giảm phát thải khí nhà kính, sử dụng hiệu quả tài nguyên và phát triển nông nghiệp tuần hoàn chính là hướng đi lâu dài để xây dựng nền nông nghiệp bền vững.

Theo ông Lê Văn Thành, Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), ngành nông nghiệp đang tập trung đột phá vào khoa học công nghệ và chuyển đổi xanh, với những định hướng trọng tâm như thúc đẩy nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn, giảm chi phí đầu vào, tiết kiệm tài nguyên đất và nước; đồng thời phát triển các sản phẩm công nghệ về giống, vật tư, vaccine và truy xuất nguồn gốc.

Những định hướng này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn tạo điều kiện để nông nghiệp từng bước giảm áp lực lên môi trường, tăng khả năng chống chịu trước những biến động của khí hậu.

Một ví dụ được đề cập tại diễn đàn là mô hình điện mặt trời mái nhà trong chăn nuôi. Ông Nguyễn Công Bắc, Nông dân Việt Nam xuất sắc, Giám đốc Công ty Cổ phần Chăn nuôi Lộc Phát (Sơn La), đã kiến nghị tháo gỡ những vướng mắc liên quan đến cơ chế đấu nối và mua bán sản lượng điện dư thừa từ các hệ thống điện mặt trời mái nhà chuồng trại.

Đánh giá về đề xuất này, ông Bùi Đức Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết cơ quan chuyên môn đang phối hợp với Bộ Công Thương để tích hợp số liệu giảm phát thải khí nhà kính từ các trang trại vào Hệ thống kiểm kê khí nhà kính quốc gia. Đây sẽ là cơ sở thực tiễn quan trọng để nghiên cứu, xây dựng các chính sách hỗ trợ tài chính và tín dụng carbon trong thời gian tới.

Có thể thấy, những mô hình sản xuất kết hợp sử dụng năng lượng tái tạo, tiết kiệm tài nguyên và giảm chất thải đang mở ra hướng tiếp cận mới cho nông nghiệp. Người nông dân không chỉ là đối tượng cần được hỗ trợ trước những tác động của biến đổi khí hậu mà còn có thể trực tiếp tham gia vào quá trình giảm phát thải, tạo ra giá trị kinh tế từ các hoạt động sản xuất thân thiện với môi trường.

Dẫu vậy, để các mô hình này được nhân rộng, bài toán về vốn đầu tư, hạ tầng kỹ thuật, chuyển giao công nghệ và cơ chế khuyến khích vẫn cần được giải quyết đồng bộ.

Nông dân phải là chủ thể của quá trình chuyển đổi

Một trong những vấn đề cốt lõi của chuyển đổi xanh là làm thế nào để các chủ trương, chính sách thực sự đi vào đời sống sản xuất. Bởi lẽ, dù công nghệ có hiện đại đến đâu, cơ chế có thuận lợi thế nào, nếu người nông dân không được tham gia, không đủ năng lực tiếp cận và không nhìn thấy lợi ích thiết thực thì quá trình chuyển đổi khó có thể đạt hiệu quả bền vững.

Phát biểu tại diễn đàn, Chủ tịch Trung ương Hội Nông dân Việt Nam Lương Quốc Đoàn nhấn mạnh: "Nông dân phải là chủ thể, là trung tâm của quá trình chuyển đổi xanh và chuyển đổi số".

Đây không chỉ là yêu cầu về vị trí, vai trò của người nông dân trong phát triển nông nghiệp hiện đại mà còn phản ánh sự thay đổi căn bản trong tư duy phát triển. Người nông dân cần được trang bị kiến thức, kỹ năng, được tiếp cận khoa học công nghệ, nguồn vốn và thị trường để chủ động lựa chọn phương thức sản xuất phù hợp với điều kiện tự nhiên, đồng thời thích ứng với những biến động ngày càng khó lường của khí hậu.

Trong định hướng đó, Trung ương Hội Nông dân Việt Nam đang tập trung triển khai Quyết định số 110/QĐ-TTg ngày 16/1/2026 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Đề án "Tuyên truyền, vận động, hướng dẫn nông dân sản xuất, kinh doanh nông sản, thực phẩm an toàn vì sức khỏe cộng đồng giai đoạn 2026-2030".

Đáng chú ý, Quỹ Hỗ trợ nông dân Trung ương được phê duyệt tăng nguồn vốn ngân sách Trung ương lên 2.000 tỷ đồng trong giai đoạn 2026-2030, nâng tổng nguồn vốn Quỹ đạt hơn 5.500 tỷ đồng. Nguồn lực này được định hướng ưu tiên cho các hộ nông dân, hợp tác xã vay vốn đầu tư vào những dự án nông nghiệp công nghệ cao và chuỗi liên kết xanh.

Đây là những điều kiện quan trọng để người nông dân có thêm cơ hội tiếp cận nguồn lực, đổi mới phương thức sản xuất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị nông sản bền vững.

Biến đổi khí hậu đang đặt ra những thách thức ngày càng lớn đối với nền nông nghiệp, nhưng cũng tạo ra động lực thúc đẩy quá trình đổi mới mô hình tăng trưởng. Từ sản xuất phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên sang sản xuất chủ động thích ứng; từ khai thác tài nguyên sang sử dụng tiết kiệm, hiệu quả; từ phương thức canh tác truyền thống sang nông nghiệp xanh, tuần hoàn và phát thải thấp – đó là những chuyển biến cần thiết để xây dựng nền nông nghiệp có khả năng chống chịu tốt hơn.

Muốn chuyển đổi xanh thực sự trở thành động lực phát triển, người nông dân không thể chỉ đứng ở vị trí tiếp nhận chính sách mà phải được trao quyền, tạo điều kiện và trở thành lực lượng trực tiếp kiến tạo sự thay đổi. Bởi xét đến cùng, khả năng thích ứng của nền nông nghiệp trước biến đổi khí hậu không chỉ được quyết định bởi công nghệ hay nguồn vốn đầu tư, mà còn phụ thuộc rất lớn vào năng lực, tri thức và sự chủ động của hàng triệu người đang trực tiếp gắn bó với đồng ruộng, trang trại và sinh kế nông thôn.

Mai Hạ