Thị trường tín chỉ các-bon: Minh bạch quyền sở hữu, bảo đảm lợi ích cộng đồng

Tài nguyên và phát triển - Ngày đăng : 11:17, 19/11/2026

Cùng với kinh tế tuần hoàn và EPR, thị trường các-bon được kỳ vọng trở thành một thiết chế kinh tế quan trọng, góp phần huy động nguồn lực tài chính cho mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 của Việt Nam.
Tài nguyên và phát triển

Thị trường tín chỉ các-bon: Minh bạch quyền sở hữu, bảo đảm lợi ích cộng đồng

Mai Hạ • {Ngày xuất bản}

Cùng với kinh tế tuần hoàn và EPR, thị trường các-bon được kỳ vọng trở thành một thiết chế kinh tế quan trọng, góp phần huy động nguồn lực tài chính cho mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 của Việt Nam.

Tuy nhiên, để thị trường này vận hành hiệu quả, vấn đề không chỉ nằm ở việc hình thành cơ chế mua bán tín chỉ mà còn phải giải quyết những câu hỏi căn bản về quyền sở hữu, quyền hưởng lợi, trách nhiệm quản lý và kiểm soát giao dịch.

Hoàn thiện các thiết chế thị trường mới, biến chất thải thành tài nguyên và đưa dịch vụ hấp thụ các-bon thành hàng hóa giao dịch là một trong những dấu ấn nổi bật tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI.

Đại biểu Sùng A Lềnh (Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai) nhấn mạnh yêu cầu luật hóa nguyên tắc phân chia lợi ích minh bạch, công bằng từ nguồn thu tín chỉ các-bon cho các hộ gia đình, cộng đồng dân cư miền núi, biên giới trực tiếp tham gia bảo vệ rừng.

Theo đại biểu, cần có cơ chế hỗ trợ kỹ thuật, chi phí đo đạc, báo cáo và thẩm định độc lập (MRV) để các chủ rừng quy mô nhỏ có thể liên kết, tham gia thị trường. Đây là vấn đề có ý nghĩa thực tiễn, bởi những cộng đồng trực tiếp bảo vệ rừng cần được ghi nhận và hưởng lợi tương xứng với đóng góp của mình.

Một vấn đề khác được đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long) đặt ra là xác định quyền sở hữu đối với tín chỉ các-bon hình thành từ rừng tự nhiên, tài sản công, nguồn vốn ngân sách nhà nước hoặc vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA).

Theo đại biểu, không thể mặc nhiên xác định toàn bộ tín chỉ các-bon thuộc quyền sở hữu của chủ dự án khi quá trình hình thành tín chỉ có sự tham gia của nhiều nguồn lực công. Việc xác lập quyền sở hữu cần căn cứ vào tỷ trọng nguồn lực đầu tư và các quy định về quản lý, sử dụng tài sản công.

Đặc biệt, đối với hoạt động chuyển giao tín chỉ các-bon quốc tế theo Điều 6 Thỏa thuận Paris, các đại biểu yêu cầu phải có sự chấp thuận trước của cơ quan nhà nước có thẩm quyền và cập nhật đầy đủ trên hệ thống đăng ký quốc gia. Đây là điều kiện quan trọng nhằm ngăn ngừa tình trạng tính trùng kết quả giảm phát thải, đồng thời bảo đảm Việt Nam có đủ nguồn lực thực hiện Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC).

anh-18.png
Ảnh minh họa do AI thiết kế

Những vấn đề này cho thấy, phát triển thị trường các-bon không chỉ là câu chuyện tạo ra một loại hàng hóa mới để giao dịch. Quan trọng hơn, thị trường phải được xây dựng trên nền tảng pháp lý rõ ràng, hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định đáng tin cậy và cơ chế phân chia lợi ích công bằng. Theo nội dung bài viết gốc, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng đã khẳng định tiếp thu toàn diện các ý kiến liên quan trong báo cáo giải trình.

Vùng phát thải thấp: Chuyển đổi xanh phải đi cùng công bằng xã hội

Bên cạnh các thiết chế thị trường, việc thiết lập vùng phát thải thấp (LEZ) tại các đô thị lớn cũng đặt ra yêu cầu phải tính toán đầy đủ tác động kinh tế - xã hội của chính sách.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh) cho rằng, nếu chính quyền hạn chế phương tiện giao thông cá nhân sử dụng nhiên liệu hóa thạch trong khi hệ thống giao thông công cộng và các điểm trung chuyển chưa đáp ứng nhu cầu, chi phí chuyển đổi sẽ chủ yếu dồn lên người dân, đặc biệt là các nhóm yếu thế.

Đó có thể là người lao động thu nhập thấp phải sử dụng phương tiện cá nhân để đi làm, người cao tuổi, người khuyết tật hoặc các hộ kinh doanh nhỏ phụ thuộc vào hoạt động vận chuyển hàng hóa.

Vì vậy, đại biểu đề nghị luật hóa các yêu cầu bắt buộc trước khi thiết lập vùng phát thải thấp, bao gồm công khai dữ liệu quan trắc môi trường nền, đánh giá tác động đối với sức khỏe và kinh tế - xã hội, tham vấn cộng đồng và xây dựng lộ trình hỗ trợ chuyển đổi phương tiện khả thi.

Đây là vấn đề cần được nhìn nhận thấu đáo trong quá trình chuyển đổi xanh tại các đô thị. Một chính sách môi trường dù có mục tiêu đúng đắn nhưng nếu thiếu hạ tầng thay thế, thiếu lộ trình phù hợp và không tính đến khả năng chi trả của người dân thì rất dễ phát sinh những hệ lụy xã hội.

Giảm phát thải giao thông không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng phương tiện bị hạn chế lưu thông. Hiệu quả chính sách còn phải được xem xét thông qua khả năng tiếp cận giao thông công cộng, mức độ cải thiện chất lượng không khí và sự công bằng trong phân bổ chi phí chuyển đổi.

Hoàn thiện thể chế để kinh tế xanh vận hành thực chất

Từ phân loại rác tại nguồn, EPR đến thị trường tín chỉ các-bon và vùng phát thải thấp, có thể thấy điểm chung trong các vấn đề được đặt ra tại nghị trường Quốc hội là yêu cầu chuyển từ quản lý môi trường thiên về mệnh lệnh hành chính sang mô hình quản trị có sự tham gia và chia sẻ trách nhiệm của Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.

Ở đó, chất thải cần được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên có khả năng tái sử dụng, tái chế; trách nhiệm môi trường của doanh nghiệp phải gắn với kết quả thực tế; các dịch vụ hấp thụ và giảm phát thải các-bon cần được xác lập quyền sở hữu, quyền hưởng lợi minh bạch để có thể tham gia thị trường.

Tuy nhiên, các thiết chế kinh tế mới chỉ có thể phát huy hiệu quả khi đi kèm hệ thống quy định đồng bộ, cơ chế giám sát minh bạch, năng lực thực thi đủ mạnh và sự phân chia lợi ích hợp lý. Đặc biệt, cần tránh tình trạng chính sách được thiết kế đúng nhưng thiếu hạ tầng triển khai, thiếu cơ chế kiểm chứng hoặc chuyển toàn bộ chi phí thực hiện sang người dân và doanh nghiệp.

Hoàn thiện thể chế thị trường trong bảo vệ môi trường vì thế không chỉ nhằm tạo thêm các công cụ quản lý, mà sâu xa hơn là tạo lập những động lực kinh tế để các chủ thể chủ động thay đổi hành vi. Đây cũng là nền tảng để kinh tế tuần hoàn không dừng ở khẩu hiệu, EPR không trở thành nghĩa vụ tài chính hình thức và thị trường các-bon thực sự trở thành kênh huy động nguồn lực cho tăng trưởng xanh, phát triển bền vững.

Mai Hạ