Từ cuối tháng 7/2025, nhiều hộ dân tại tiểu khu Quyết Thắng, xã Mai Sơn, tỉnh Sơn La liên tục phát hiện nền nhà, tường công trình xuất hiện các vết nứt bất thường. Hiện tượng này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt, đời sống của người dân mà còn làm dấy lên lo ngại về nguy cơ sụt lún đất trên diện rộng. Trước diễn biến phức tạp, tỉnh Sơn La đã công bố tình huống khẩn cấp về thiên tai, đồng thời triển khai các biện pháp ứng phó trước mắt và giải pháp phòng ngừa lâu dài.

Theo kết quả điều tra, khảo sát của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Sơn La phối hợp với Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản, khu vực tiểu khu Quyết Thắng và vùng lân cận nằm trên nền đá cacbonat thuộc hệ tầng Đồng Giao. Đây là loại đá vôi có hàm lượng CaO cao, dễ bị hòa tan, hình thành các cấu trúc karst trong điều kiện thuận lợi.

Đặc biệt, khu vực này còn chịu ảnh hưởng mạnh của hệ thống đứt gãy Sơn La – Bỉm Sơn và các đứt gãy liên quan. Hoạt động kiến tạo đã làm đất đá bị phá vỡ cấu trúc, nứt nẻ phát triển, khiến khả năng chịu lực tự nhiên của nền đất suy giảm rõ rệt.

Các mũi khoan kiểm chứng cho thấy, nhiều hang karst ngầm tồn tại ở độ sâu rất nông, chỉ khoảng 3,9–6,2m tính từ mặt đất. Phần trần hang mỏng, kết cấu yếu, dễ mất ổn định khi mực nước ngầm hạ thấp vào mùa khô hoặc khi tải trọng bề mặt tăng do nhà cửa, đường giao thông và phương tiện cơ giới.

Ngoài yếu tố địa chất, các hoạt động của con người được xác định là nguyên nhân quan trọng làm gia tăng tốc độ và mức độ sụt lún. Trong giai đoạn 2023–2025, số lượng giếng khoan khai thác nước dưới đất tại khu vực tăng gần gấp đôi so với trước. Đáng chú ý, độ sâu giếng khoan tăng mạnh, từ mức trung bình hơn 36m năm 2020 lên khoảng 180m vào năm 2025.

Việc khai thác nước ngầm với cường độ lớn làm mực nước dưới đất suy giảm nhanh, kéo theo sự mất cân bằng áp lực trong các hang karst. Khi lực đỡ của nước giảm, quá trình xói ngầm vật liệu trong lớp phủ và trong hang diễn ra mạnh hơn, khiến trần hang và nền đất phía trên dễ bị sụp đổ. Cùng với đó, quá trình đô thị hóa, mở rộng khu dân cư và đầu tư hạ tầng, nhất là các tuyến tỉnh lộ chạy qua khu vực thung lũng đông dân cư, đã làm gia tăng đáng kể tải trọng lên nền đất yếu.

Bên cạnh đó, việc xả nước thải sinh hoạt và hóa chất trong sản xuất nông nghiệp trực tiếp ra môi trường, không qua xử lý, làm tăng hàm lượng CO₂ hòa tan trong nước. Đây là yếu tố thúc đẩy quá trình hòa tan đá vôi, đẩy nhanh karst hóa và tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm nguồn nước dưới đất.

Trên cơ sở tổng hợp kết quả khảo sát, khu vực tiểu khu Quyết Thắng và vùng lân cận với diện tích khoảng 5km² được phân chia thành ba vùng rủi ro sụt lún. Trong đó, vùng nguy cơ rất cao có diện tích 1,522km²; vùng nguy cơ cao 3,209km²; vùng nguy cơ trung bình 0,298km². Các điểm nguy cơ rất cao chủ yếu phân bố tại các thung lũng, khu vực ven trục giao thông lớn và nơi tập trung đông dân cư.

Đối với khu vực đã xảy ra sụt lún và vùng nguy cơ rất cao, các cơ quan chuyên môn kiến nghị di dời dân cư trong trường hợp không thể xử lý triệt để các hố sụt, hang ngầm. Trường hợp chưa thể di dời, cần tiếp tục khảo sát chi tiết, trám lấp hố sụt, gia cố các khoang karst, tăng cường khả năng chịu tải cho công trình hiện hữu; đồng thời hoàn thiện hệ thống thoát nước mặt, không cho phép xây dựng công trình mới có tải trọng lớn và khoanh vùng cấm khai thác nước dưới đất.

Tại vùng nguy cơ cao, người dân vẫn có thể sinh sống nhưng phải hạn chế tối đa việc khai thác nước ngầm và không xây dựng các công trình quy mô lớn. Khi xây dựng nhà ở, công trình dân sinh, bắt buộc phải khảo sát địa chất theo TCVN 9402:2012, ưu tiên các giải pháp móng cọc, móng bè kết hợp dầm và sử dụng vật liệu nhẹ nhằm giảm tải cho nền đất. Với vùng nguy cơ trung bình, việc xây dựng được cho phép nhưng vẫn phải tuân thủ nghiêm các khuyến cáo kỹ thuật do khu vực còn tồn tại các đới đá vôi nứt nẻ có khả năng karst hóa.

Ông Vũ Tiến Đĩnh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Sơn La cho biết, về lâu dài, Sở đang tham mưu UBND tỉnh xây dựng và triển khai kế hoạch bảo vệ nước dưới đất theo Luật Tài nguyên nước năm 2023; đồng thời đưa nội dung rủi ro sụt lún tại tiểu khu Quyết Thắng vào phương án ứng phó thiên tai của địa phương. Tỉnh cũng định hướng đầu tư các công trình thủy lợi, hệ thống cấp nước tập trung nhằm giảm dần sự phụ thuộc vào khai thác nước ngầm.

Ở cấp cơ sở, UBND xã Mai Sơn được yêu cầu đẩy mạnh tuyên truyền, hướng dẫn người dân các biện pháp phòng tránh sụt lún; lồng ghép nội dung phân vùng rủi ro vào kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội hằng năm; tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động khai thác nước dưới đất, kiểm soát khoan giếng mới và quản lý chặt chẽ xây dựng hạ tầng trên nền karst.

Việc nhận diện sớm nguy cơ, khoanh vùng rủi ro và triển khai đồng bộ các giải pháp không chỉ nhằm xử lý sự cố trước mắt mà còn là nền tảng quan trọng để bảo đảm an toàn lâu dài cho khu dân cư, hướng tới phát triển bền vững tại xã Mai Sơn và các khu vực có điều kiện địa chất tương tự trên địa bàn tỉnh Sơn La.

Mặn xâm nhập sâu, Tây Ninh lo thiếu nước sinh hoạt

Lưu Tô