Cả nước chung tay xóa nhà tạm, nhà dột nát - Bài 2: Khi an sinh xã hội trở thành nền tảng của phát triển bền vững
Emagazines - Ngày đăng : 06:00, 31/01/2026
Cả nước chung tay xóa nhà tạm, nhà dột nát - Bài 2: Khi an sinh xã hội trở thành nền tảng của phát triển bền vững
Trong giai đoạn phát triển mới, bảo đảm an sinh xã hội là nền tảng cho ổn định và phát triển bền vững. Phong trào “Xóa nhà tạm, nhà dột nát” cần chuyển từ cứu trợ sang kiến tạo an cư lâu dài, trong đó Mặt trận Tổ quốc Việt Nam giữ vai trò kết nối, giám sát và bảo đảm chính sách đi vào thực chất.
Trong giai đoạn phát triển mới, bảo đảm an sinh xã hội là nền tảng cho ổn định và phát triển bền vững. Phong trào “Xóa nhà tạm, nhà dột nát” cần chuyển từ cứu trợ sang kiến tạo an cư lâu dài, trong đó Mặt trận Tổ quốc Việt Nam giữ vai trò kết nối, giám sát và bảo đảm chính sách đi vào thực chất.
Khi “xóa nhà tạm” gắn với tái thiết cuộc sống
Những năm gần đây, sau các đợt thiên tai khốc liệt ở miền Trung, Tây Bắc, Tây Nguyên, cách làm đã có nhiều chuyển biến tích cực. Không chỉ dừng lại ở việc dựng lại mái nhà, nhiều địa phương đã gắn xóa nhà tạm với tái thiết cuộc sống, quy hoạch lại khu dân cư, nâng nền chống lũ, di dời khỏi vùng sạt lở, đồng thời hỗ trợ sinh kế, tạo việc làm.
Ở Hà Giang, Lào Cai là những địa phương miền núi phía Bắc còn rất nhiều khó khăn, phong trào xóa nhà tạm cho đồng bào dân tộc thiểu số được triển khai theo phương châm: Nhà nước hỗ trợ – cộng đồng giúp sức – người dân cùng làm. Mỗi căn nhà không chỉ là kết quả của tiền hỗ trợ, mà còn là kết tinh của tinh thần đoàn kết, của hàng chục, hàng trăm ngày công lao động, của sự chung tay giữa chính quyền, Mặt trận, lực lượng vũ trang và Nhân dân.
Trong không khí thi đua chào mừng thành công Đại hội XIV của Đảng, hưởng ứng các phong trào “Chiến dịch Quang Trung”, “Ngày cuối tuần cùng dân”, tại xã Hưng Khánh, tỉnh Lào Cai, một hình ảnh rất đẹp đã được ghi nhận: Cán bộ, chiến sĩ Phòng An ninh nội địa, Công an tỉnh Lào Cai phối hợp với Phòng Quản lý xuất nhập cảnh và Công an xã Hưng Khánh trực tiếp xuống thôn, bản giúp dân sửa nhà, ổn định cuộc sống.
Cụ thể, lực lượng Công an đã: Trao 01 tét nước, chăn bông, gạo, mì tôm, nhu yếu phẩm và tiền mặt cho hộ gia đình ông Đinh Hồng Cừ, trú tại thôn Khe Ngang, xã Hưng Khánh – một hộ nghèo khó khăn, bị ảnh hưởng nặng bởi thiên tai.
Huy động cán bộ, chiến sĩ san gạt nền nhà, láng sân, đồng thời trao tặng 01 bình nóng lạnh, chăn bông, gạo, mì tôm, nhu yếu phẩm và tiền mặt cho hộ gia đình bà Nông Thị Sinh, trú tại thôn Trung Nam, xã Hưng Khánh.
Những phần quà không lớn về vật chất, nhưng giá trị tinh thần thì không gì đo đếm được. Quan trọng hơn, đó là sự đồng hành, là tinh thần “cùng làm, cùng chia sẻ, cùng chịu trách nhiệm” với cuộc sống của người dân.
Chính những việc làm cụ thể, lặng thầm như vậy đã làm nên sức sống thực chất của phong trào xóa nhà tạm, biến khẩu hiệu thành hành động, biến chủ trương thành những mái nhà ấm áp tình người.
Kết nối nguồn lực – Từ cứu trợ sang đồng hành phát triển
Trong hệ thống chính trị Việt Nam, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có vị trí và vai trò hết sức đặc biệt: Là liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện của các tổ chức chính trị, chính trị – xã hội, xã hội và các tầng lớp Nhân dân; là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân; là nơi thể hiện ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân.
Trong phong trào “Xóa nhà tạm, nhà dột nát”, vai trò ấy được thể hiện rất rõ nét, trước hết ở chức năng tập hợp, đoàn kết, vận động và kết nối các nguồn lực xã hội.
Thực tiễn nhiều năm qua cho thấy, nếu chỉ trông chờ vào ngân sách nhà nước thì không thể giải quyết triệt để bài toán nhà ở cho người nghèo, nhất là trong bối cảnh nhu cầu còn rất lớn, trong khi nguồn lực công còn nhiều hạn chế. Việc xã hội hóa, huy động nguồn lực từ doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước là con đường tất yếu.
Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, với uy tín chính trị – xã hội và mạng lưới tổ chức rộng khắp từ Trung ương đến cơ sở, chính là “đầu mối tin cậy” để kết nối các nguồn lực ấy, biến tinh thần nhân ái, đoàn kết của xã hội thành những công trình, phần việc cụ thể, thiết thực.
Trong các đợt lũ lịch sử vừa qua, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã tiếp nhận và phân bổ hàng nghìn tỷ đồng ủng hộ từ đồng bào cả nước và kiều bào ở nước ngoài. Nhưng điều quan trọng không chỉ là cứu trợ khẩn cấp, mà là tái thiết sau thiên tai: Hàng chục nghìn căn nhà được xây mới, sửa chữa; nhiều khu dân cư được quy hoạch lại theo hướng an toàn hơn, bền vững hơn.
Nếu như vai trò vận động, kết nối nguồn lực là điều kiện cần để phong trào “Xóa nhà tạm, nhà dột nát” có thể triển khai trên diện rộng, thì vai trò giám sát và phản biện xã hội lại chính là điều kiện đủ để phong trào ấy đi vào chiều sâu, tránh được bệnh hình thức, tránh được những lệch lạc trong quá trình tổ chức thực hiện.
Về mặt chính trị – pháp lý, vai trò này của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã được khẳng định rõ trong các văn bản quan trọng của Đảng và Nhà nước, đặc biệt là Quyết định số 217-QĐ/TW và Quyết định số 218-QĐ/TW của Bộ Chính trị về giám sát và phản biện xã hội, cũng như về việc Mặt trận và các đoàn thể chính trị – xã hội tham gia góp ý xây dựng Đảng, xây dựng chính quyền.
.png)
Tinh thần xuyên suốt của các quy định này là: Nhân dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách, mà còn là chủ thể tham gia giám sát quá trình thực hiện chính sách. Mặt trận chính là cầu nối, là tổ chức nòng cốt để phát huy quyền làm chủ đó.
Đối với phong trào “Xóa nhà tạm, nhà dột nát”, nội dung giám sát của Mặt trận và Nhân dân cần tập trung vào ba trục vấn đề lớn.
Thứ nhất, giám sát việc xác định đúng đối tượng thụ hưởng. Đây là khâu rất quan trọng, bởi nếu xác định sai, xác định không công bằng, thì chính sách dù có nhân văn đến đâu cũng sẽ mất đi ý nghĩa. Thực tế đã có nơi xảy ra tình trạng: hộ nghèo thực sự thì chưa được hỗ trợ, trong khi hộ khá giả hơn lại “lọt danh sách”, gây bức xúc trong Nhân dân và làm suy giảm niềm tin đối với chính sách.
Thứ hai, giám sát chất lượng công trình. Nhà ở cho người nghèo không thể là nhà tạm kiểu mới, càng không thể là những công trình làm vội, làm ẩu, chỉ để “kịp tiến độ báo cáo”. Một căn nhà đại đoàn kết, một căn nhà tình nghĩa, phải thực sự bảo đảm an toàn, có tuổi thọ, có khả năng chống chịu với điều kiện thời tiết, khí hậu ngày càng khắc nghiệt.
Thứ ba, giám sát tính minh bạch trong huy động và phân bổ nguồn lực. Mọi sự đóng góp của Nhân dân, doanh nghiệp, các nhà hảo tâm đều phải được công khai, minh bạch, sử dụng đúng mục đích, đúng đối tượng. Đây không chỉ là yêu cầu về quản lý tài chính, mà còn là yêu cầu về đạo lý, về niềm tin xã hội.
Thực tế cho thấy, ở những nơi Mặt trận Tổ quốc và Nhân dân tham gia giám sát một cách thực chất, dân chủ, công khai, thì ở đó các sai sót, bất cập được phát hiện và chấn chỉnh kịp thời. Không khí đồng thuận xã hội cũng vì thế mà được củng cố, tăng cường.
Từ “xóa nhà tạm” đến “an cư bền vững”: Yêu cầu đổi mới tư duy phát triển
Từ thực tiễn triển khai phong trào ở nhiều địa phương, có thể rút ra một nhận định có tính khái quát: Xóa nhà tạm, nhà dột nát chỉ là bước khởi đầu; mục tiêu cuối cùng phải là an cư bền vững.
Một căn nhà, dù được xây kiên cố đến đâu, nếu đặt trong một không gian sống thiếu hạ tầng, thiếu sinh kế, thiếu các dịch vụ xã hội cơ bản, thì cũng khó có thể giúp người dân ổn định và phát triển lâu dài. Ngược lại, nếu nhà ở được đặt trong một tổng thể quy hoạch hợp lý, gắn với sản xuất, với giao thông, với trường học, trạm y tế, với môi trường sống an toàn, thì đó mới thực sự là nền tảng của một cuộc sống bền vững. Chính vì vậy, cần thay đổi tư duy từ “hỗ trợ” sang “đồng hành và phát triển”.
Hỗ trợ thường mang tính một chiều, ngắn hạn, giải quyết một phần khó khăn trước mắt. Đồng hành và phát triển là cách tiếp cận dài hạn, coi người dân là chủ thể, là trung tâm, là người quyết định sự thành công của chính sách.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, thiên tai ngày càng cực đoan, yêu cầu gắn an sinh nhà ở với quy hoạch dân cư, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu càng trở nên cấp bách. Những mô hình như nhà chống lũ, nhà chống sạt lở, di dời dân cư khỏi vùng nguy hiểm, xây dựng các cụm dân cư an toàn… cần được tổng kết, đánh giá và thể chế hóa thành chính sách ổn định, lâu dài.
Đồng thời, an sinh nhà ở cũng phải gắn chặt với an sinh sinh kế. Một hộ gia đình có nhà mới nhưng không có việc làm, không có thu nhập ổn định thì nguy cơ tái nghèo vẫn luôn hiện hữu. Vì vậy, cùng với hỗ trợ nhà ở, cần có các chương trình hỗ trợ sản xuất, đào tạo nghề, tạo việc làm, phát triển kinh tế hộ gia đình, kinh tế cộng đồng.
Từ góc độ phát triển, có thể nói: An cư không chỉ là mục tiêu xã hội, mà còn là động lực kinh tế. Khi người dân yên tâm về chỗ ở, họ sẽ mạnh dạn đầu tư cho sản xuất, cho học hành của con cái, cho tương lai của gia đình. Đó chính là cách tạo ra “vốn xã hội” và “vốn con người” – những nguồn lực vô cùng quan trọng cho sự phát triển bền vững của đất nước.
Từ thực tiễn triển khai phong trào “Xóa nhà tạm, nhà dột nát” trong nhiều năm qua, đặc biệt là trong bối cảnh mới sau Đại hội XIV của Đảng, có thể đề xuất một số định hướng và kiến nghị chính sách mang tính lâu dài.
Một là, tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, chính quyền các cấp, các tổ chức chính trị – xã hội, lực lượng vũ trang và cộng đồng doanh nghiệp trong việc lập kế hoạch, huy động nguồn lực, tổ chức thực hiện và giám sát chương trình an sinh nhà ở. Cơ chế này cần được thiết kế theo hướng rõ trách nhiệm, rõ vai trò, tránh chồng chéo, hình thức.
Hai là, đẩy mạnh xã hội hóa, coi đây là giải pháp chiến lược, nhưng phải đi đôi với quản lý, giám sát chặt chẽ, công khai, minh bạch. Mọi nguồn lực huy động từ xã hội phải được sử dụng đúng mục đích, đúng đối tượng, đúng quy trình, để giữ vững và củng cố niềm tin của Nhân dân.
Ba là, thể chế hóa các mô hình hiệu quả đã được kiểm nghiệm trong thực tiễn, như: nhà chống lũ ở miền Trung, cụm dân cư an toàn ở vùng sạt lở, mô hình “nhà ở gắn với sinh kế” ở miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số… Việc thể chế hóa sẽ giúp các mô hình này không chỉ tồn tại ở dạng “điểm sáng”, mà trở thành chính sách phổ biến, có tính ổn định và lan tỏa.
Bốn là, gắn phong trào xóa nhà tạm, nhà dột nát với các chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới, phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, để tạo ra sức mạnh tổng hợp, tránh manh mún, dàn trải.
Năm là, tiếp tục phát huy vai trò giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận và Nhân dân, coi đây là một trong những trụ cột bảo đảm cho chính sách đi đúng hướng, đúng mục tiêu và bền vững.
Xóa nhà tạm, nhà dột nát không chỉ là một phong trào nhân đạo, càng không thể chỉ là một chiến dịch ngắn hạn mang tính vận động. Đó phải được nhìn nhận như một cấu phần quan trọng của chiến lược phát triển an sinh xã hội bền vững, gắn với mục tiêu phát triển con người, giảm nghèo đa chiều và xây dựng một xã hội công bằng, nhân văn, không ai bị bỏ lại phía sau.
Trong tiến trình ấy, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam giữ vai trò không thể thay thế: Vừa là trung tâm quy tụ sức mạnh đại đoàn kết, vừa là cầu nối giữa ý Đảng và lòng dân, vừa là chủ thể giám sát, phản biện để chính sách an sinh đi vào thực chất.
Khi mỗi căn nhà được dựng lên không chỉ bằng gạch đá, mà bằng niềm tin, trách nhiệm và tình người, thì mỗi căn nhà ấy sẽ trở thành một viên gạch bền chắc trong nền móng của khối đại đoàn kết toàn dân tộc, góp phần xây dựng một Việt Nam phát triển bền vững, hùng cường và nhân văn trong kỷ nguyên mới.
Người thực hiện: Nguyễn Thị Kim Dung - Phó Đội Trưởng - Phòng PA02, Công an tỉnh Lào Cai
