Trải qua bao thăng trầm lịch sử, phong tục ấy từng có lúc lắng xuống, nhưng những năm gần đây đang hồi sinh mạnh mẽ cùng sự trở lại đầy ấn tượng của nghề thư pháp truyền thống.

Nét đẹp khởi nguồn từ tinh thần trọng chữ, trọng người

Phong tục xin chữ đầu năm có nguồn gốc từ xã hội Nho học xưa, khi chữ viết không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là thước đo nhân cách, học vấn và đạo đức con người. Vào dịp Tết, người dân thường tìm đến các ông đồ – những người thông thạo chữ Hán, chữ Nôm, để xin chữ mang ý nghĩa tốt đẹp như “Phúc”, “Lộc”, “Thọ”, “Tâm”, “Đức”, “Nhẫn”… với mong muốn một năm mới hanh thông, bình an và nhiều may mắn.

Việc xin chữ không đơn thuần là xin một vật phẩm trang trí ngày Tết, mà là hành động gửi gắm ước vọng, niềm tin vào giá trị đạo lý và con đường tu dưỡng bản thân. Chữ được treo trang trọng trong nhà, ở nơi dễ nhìn thấy như lời nhắc nhở thường xuyên về lẽ sống, về đạo làm người. Chính vì vậy, chữ viết trong phong tục xin chữ mang sức nặng tinh thần lớn lao, vượt lên trên giá trị vật chất.

Trong ký ức của nhiều thế hệ, hình ảnh ông đồ già bên nghiên mực tàu, giấy đỏ, nét bút uyển chuyển giữa phiên chợ Tết hay góc phố đầu xuân đã trở thành biểu tượng quen thuộc. Bài thơ “Ông đồ” của Vũ Đình Liên từng khắc họa rõ nét sự thăng trầm của nghề viết chữ và thân phận người giữ chữ giữa dòng chảy thời gian. Từ chỗ “mỗi năm hoa đào nở, lại thấy ông đồ già”, đến khi “người thuê viết nay đâu”, đó là nỗi buồn của một giá trị văn hóa tưởng chừng bị mai một.

Sự mai một của Nho học, sự thay đổi của hệ thống chữ viết cùng những biến động xã hội đã khiến phong tục xin chữ và nghề thư pháp có thời gian dài lắng xuống. Không gian Tết hiện đại dần thiếu vắng hình ảnh ông đồ, thay vào đó là những vật trang trí công nghiệp, in sẵn, tiện lợi nhưng thiếu chiều sâu văn hóa.

Sự hồi sinh của phong tục xin chữ trong đời sống hiện đại

Khoảng hơn một thập niên trở lại đây, phong tục xin chữ đầu năm đã có sự trở lại rõ rệt, đặc biệt tại các đô thị lớn. Những “phố ông đồ” hình thành mỗi dịp Tết tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Hà Nội), Nhà Văn hóa Thanh niên (TP. HCM) hay các di tích, không gian văn hóa truyền thống ở nhiều địa phương đã trở thành điểm đến quen thuộc của người dân và du khách.

Người xin chữ không chỉ là người cao tuổi, mà ngày càng có nhiều bạn trẻ, gia đình trẻ tìm đến xin chữ như một cách kết nối với truyền thống. Những chữ như “An”, “Tâm”, “Hiếu”, “Thuận”, “Bình an” hay “Học” được ưa chuộng, thể hiện sự quan tâm về đời sống tinh thần, gia đình và tri thức.

Sự hồi sinh ấy cho thấy, dù xã hội thay đổi nhanh chóng, con người hiện đại vẫn có nhu cầu tìm về những giá trị bền vững, những điểm tựa tinh thần mang tính truyền thống. Xin chữ đầu năm trở thành một hành vi văn hóa vừa mang tính nghi lễ, vừa mang tính trải nghiệm, giúp con người chậm lại giữa nhịp sống gấp gáp.

Cùng với phong tục xin chữ, nghề thư pháp vốn gắn bó chặt chẽ với chữ Hán và chữ Nôm cũng đang dần hồi sinh. Nếu trước đây, thư pháp bị giới hạn trong phạm vi hẹp của những người nghiên cứu Hán học, thì ngày nay, thư pháp đã mở rộng không gian tồn tại và tiếp cận công chúng theo cách linh hoạt hơn.

Sự xuất hiện của thư pháp chữ Quốc ngữ là một bước chuyển quan trọng. Trên nền chữ Latin quen thuộc, các nghệ nhân thư pháp đã sáng tạo ra những nét bút mềm mại, giàu tính tạo hình, vừa gần gũi với người đọc, vừa giữ được tinh thần phóng khoáng, sâu lắng của thư pháp truyền thống. Điều này giúp thư pháp trở nên dễ tiếp cận hơn, đặc biệt với giới trẻ.

Không ít người trẻ đã lựa chọn theo đuổi thư pháp như một nghề hoặc một con đường nghệ thuật nghiêm túc. Họ không chỉ học chữ, luyện bút, mà còn nghiên cứu triết lý phương Đông, mỹ học truyền thống để thổi hồn vào từng nét chữ. Những lớp học thư pháp, câu lạc bộ thư pháp, triển lãm thư pháp ngày càng xuất hiện nhiều, góp phần tạo nên cộng đồng thực hành và lan tỏa giá trị văn hóa.

Một điểm đáng chú ý trong sự trở lại của nghề thư pháp là khả năng thích ứng với đời sống hiện đại. Thư pháp không còn bó hẹp trong giấy đỏ, mực tàu, mà xuất hiện trên nhiều chất liệu mới như gỗ, vải, gốm, thậm chí là các sản phẩm thiết kế ứng dụng. Điều này giúp thư pháp bước ra khỏi không gian truyền thống để hòa vào nhịp sống đương đại.

Bên cạnh đó, mạng xã hội và các nền tảng số cũng góp phần quan trọng trong việc lan tỏa thư pháp. Nhiều nghệ nhân trẻ chia sẻ quá trình luyện chữ, sáng tác, giảng dạy thư pháp trên không gian mạng, thu hút hàng chục nghìn người theo dõi. Nhờ đó, thư pháp không còn là lĩnh vực xa lạ, mà trở thành một hình thức nghệ thuật sống động, có khả năng đối thoại với công chúng hiện đại.

Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đặt ra những thách thức. Không ít ý kiến lo ngại về tình trạng thương mại hóa, chạy theo hình thức mà thiếu chiều sâu học thuật và tinh thần truyền thống. Việc xin chữ, cho chữ nếu chỉ dừng lại ở yếu tố mua – bán, trang trí, sẽ làm phai nhạt ý nghĩa văn hóa vốn có.

Giữ hồn chữ giữa dòng chảy thời gian

Để phong tục xin chữ đầu năm và nghề thư pháp truyền thống thực sự bền vững, điều quan trọng nhất là giữ được “hồn chữ”. Người cho chữ không chỉ cần đẹp chữ, mà còn phải hiểu chữ, sống với chữ và truyền tải được tinh thần đạo lý qua từng nét bút. Người xin chữ cũng cần trân trọng giá trị tinh thần của chữ, xem đó là lời gửi gắm, là sự nhắc nhở cho bản thân trong suốt năm mới.

Vai trò của các không gian văn hóa, trường học, bảo tàng và các tổ chức xã hội là rất quan trọng trong việc giáo dục, truyền thông về giá trị của thư pháp và phong tục xin chữ. Khi những giá trị này được đặt đúng vị trí trong đời sống văn hóa, chúng sẽ không chỉ sống trong dịp Tết, mà còn lan tỏa quanh năm.

Phong tục xin chữ đầu năm, suy cho cùng, không chỉ là một hoạt động mang tính thời điểm, mà là biểu hiện của bản sắc văn hóa Việt Nam – nơi chữ nghĩa gắn liền với đạo đức, tri thức và nhân cách con người. Sự trở lại của phong tục này cùng nghề thư pháp truyền thống cho thấy sức sống bền bỉ của văn hóa dân tộc, khả năng thích nghi và tái sinh trong bối cảnh hiện đại.

Giữa những đổi thay nhanh chóng của xã hội, hình ảnh người xin chữ đầu xuân, người cho chữ lặng lẽ bên nghiên mực, vẫn mang đến cảm giác an yên, nhắc nhở con người về những giá trị cốt lõi: Học để làm người, sống có tâm, có đức. Và chính từ những nét chữ mềm mại ấy, hồn Tết Việt tiếp tục được gìn giữ và truyền lại cho các thế hệ mai sau.

Không gian Tết Việt 2026: Hội tụ tinh hoa đặc sản và văn hóa Tết vùng miền giữa lòng Thủ đô

Ngọc Ánh