Mỗi độ xuân về, khi nắng mới trải dài trên những bãi cát miền Trung, khi gió biển mang theo vị mặn dịu dàng của mùa mới, không gian hội bài chòi lại rộn ràng vang lên giữa đất trời. Tiếng trống chầu dồn dập, tiếng mõ tre nhịp nhàng, hòa trong những câu hô hát mộc mạc mà duyên dáng của anh hiệu, như đánh thức một miền ký ức văn hóa đã bền bỉ tồn tại trong đời sống cộng đồng suốt bao đời.

Tại thành phố biển Nha Trang, bên Quảng trường 2-4 – nơi giao hòa giữa nhịp sống đô thị hiện đại và không gian sinh hoạt cộng đồng ven biển, Hội bài chòi cổ dân gian những ngày đầu xuân trở thành điểm dừng chân đặc biệt của người dân và du khách. Không ít người ghé lại vì tò mò, vì tiếng trống vang xa, rồi dần bị cuốn hút bởi sự giản dị, gần gũi và chiều sâu văn hóa ẩn trong từng câu hát.

Bài Chòi ở đó không chỉ là một trò chơi dân gian, mà là một “cuộc gặp gỡ văn hóa” – nơi du khách có thể chạm vào di sản bằng tất cả giác quan: nghe tiếng hò, nhìn sắc cờ hoa, cảm nhận nhịp vui lan tỏa và hòa mình vào không khí cộng đồng đậm chất miền Trung.

Không gian Bài Chòi – sản phẩm du lịch văn hóa giàu bản sắc

Những ngày cuối tháng Chạp vừa qua, Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật tỉnh Khánh Hòa tổ chức chương trình nghệ thuật và hội bài chòi dân gian tại Bảo tàng Tổng hợp tỉnh, mở đầu cho mùa lễ hội của người miền biển. Trong không gian ấy, Bài Chòi hiện lên như một sản phẩm du lịch văn hóa độc đáo, vừa mang tính trình diễn, vừa giữ được tinh thần sinh hoạt cộng đồng nguyên bản.

Điểm đặc biệt của hội bài chòi là khán giả không đứng ngoài cuộc. Theo đó, mỗi người được phát thẻ bài, trực tiếp tham gia hội chơi, hồi hộp theo từng câu hô hát ứng khẩu của anh hiệu. Chính sự tương tác này tạo nên sức hút khác biệt, giúp du khách không chỉ “xem di sản”, mà thực sự “sống cùng di sản”.

Nội dung các câu hát bài chòi giản dị mà sâu sắc: ca ngợi công ơn cha mẹ, nghĩa vợ chồng, tình thầy trò, tình làng xóm, quê hương đất nước. Trong tiếng cười rộn ràng, những thông điệp về đạo đức, lối sống nhân ái, trách nhiệm với cộng đồng được truyền tải một cách tự nhiên, không gượng ép.

Hơn chục năm qua, Nha Trang vẫn đều đặn duy trì hoạt động diễn xướng bài chòi dân gian tại khu vực công viên bờ biển. Cứ vào tối thứ Bảy và Chủ nhật, các nghệ nhân trong Câu lạc bộ Bài Chòi cổ Khánh Hòa lại tụ hội, hô hát phục vụ người dân và du khách. Đặc biệt, mỗi dịp đầu xuân, không khí hội chơi càng thêm nhộn nhịp, thời gian diễn xướng kéo dài hơn, lượng người tham gia đông hơn.

Theo Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Sỹ Huynh - nghệ nhân hò bá trạo thì vào những ngày đầu năm mới, hội bài chòi không chỉ là sân chơi văn hóa mà còn là cầu nối giữa di sản và du lịch. “Khi du khách hào hứng tham gia, hiểu và yêu bài chòi, đó chính là cách di sản được lan tỏa bền vững nhất”, nghệ nhân sinh ra và lớn lên ở vùng đất Hoài Nhơn, Bình Định (nay là tỉnh Gia Lai), có tới 60 năm theo học nghệ thuật hò bá trạo, chia sẻ.

Ở nhiều địa phương miền Trung, từ không gian đô thị ven biển đến những làng quê như Quảng Xá, Lệ Kỳ, làng Thượng, Bài Chòi đang dần trở thành điểm nhấn trong các tour du lịch trải nghiệm văn hóa – làng nghề – sinh thái. Du khách không chỉ đến để vui xuân, mà còn để tìm hiểu phong tục, tập quán, cách người dân địa phương gìn giữ mối quan hệ hài hòa với thiên nhiên và cộng đồng.

Di sản sống, bảo tồn gắn với môi trường và phát triển bền vững

Bài Chòi mang trong mình một triết lý sống giản dị mà sâu xa: con người sống hài hòa với thiên nhiên, gắn bó với cộng đồng làng xã. Không gian hội bài chòi truyền thống thường được tổ chức ở sân đình, sân chợ, những khoảng đất rộng, thoáng đãng – nơi thiên nhiên và con người cùng hiện diện trong một tổng thể hài hòa.

Chòi chơi được dựng từ tre, gỗ, mái lợp lá dừa, cỏ tranh – những vật liệu gần gũi với môi trường, dễ tái tạo, phản ánh lối sống tiết kiệm, thân thiện với thiên nhiên của cư dân miền Trung. Ngay cả bộ bài tới, mõ tre, ống tre đựng bài… cũng là những sản phẩm thủ công giản dị, mang dấu ấn sinh thái rõ nét.

Trong bối cảnh du lịch phát triển mạnh mẽ, việc bảo tồn và phát huy bài chòi không chỉ dừng ở việc duy trì diễn xướng, mà còn gắn với ý thức bảo vệ môi trường, giữ gìn không gian văn hóa làng xã. Nhiều địa phương đã chú trọng tổ chức hội bài chòi theo hướng văn minh, hạn chế rác thải nhựa, khuyến khích sử dụng vật liệu truyền thống, tạo cảnh quan xanh – sạch – đẹp trong mùa lễ hội.

Giá trị của bài chòi còn nằm ở vai trò cố kết cộng đồng. Trong hội chơi, không có ranh giới giàu nghèo, không phân biệt du khách hay người bản địa. Mọi người cùng ngồi trên chòi tre, cùng hồi hộp đoán bài, cùng cười vang khi tiếng “tới” ngân lên. Chính tinh thần ấy tạo nên nền tảng xã hội bền vững - một yếu tố quan trọng cho phát triển du lịch xanh, du lịch có trách nhiệm.

Năm 2017, nghệ thuật Bài Chòi Trung bộ Việt Nam được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự ghi nhận ấy không chỉ là niềm tự hào của các tỉnh miền Trung, mà còn đặt ra yêu cầu mới trong công tác bảo tồn: giữ cho di sản tiếp tục “sống” trong cộng đồng, đồng thời thích ứng hài hòa với phát triển du lịch và bảo vệ môi trường.

Thực tế cho thấy, nơi nào cộng đồng giữ vai trò chủ thể, nơi đó Bài Chòi được bảo tồn bền vững hơn. Việc đưa Bài Chòi vào các không gian du lịch, lễ hội xuân, nhưng vẫn giữ được tinh thần dân gian nguyên bản, chính là cách để di sản không bị sân khấu hóa quá mức, không bị thương mại hóa, mà vẫn lan tỏa giá trị.

Giữa nhịp sống hiện đại, hội bài chòi vang lên như một nhịp chậm cần thiết. Trong tiếng trống xuân, trong câu hô mộc mạc, con người được nhắc nhớ về cội nguồn, về mối quan hệ hài hòa với thiên nhiên và cộng đồng. Di sản vì thế không chỉ là ký ức, mà là nguồn lực văn hóa cho phát triển du lịch bền vững, góp phần giữ gìn bản sắc và môi trường sống cho hôm nay và mai sau.

Công điện về việc thực hiện nếp sống văn minh, an toàn, tiết kiệm trong Lễ hội xuân năm 2025 của Thủ tướng Chính phủ

Vĩnh Hà