Hương vị mứt truyền thống – sắc màu ký ức trong mâm Tết Việt

Trong tâm thức người Việt, Tết Nguyên đán không thể trọn vẹn nếu thiếu vắng khay mứt đầu xuân. Trước khi bánh chưng được vớt khỏi nồi, khi hoa đào hoa mai còn đang bung nụ, mứt đã kịp có mặt như lời mời thân tình dành cho khách đến chơi nhà. Mỗi loại mứt, dù giản dị, đều ẩn chứa một ý nghĩa may mắn, một triết lý sống dung dị mà ông bà truyền lại.

Mứt gừng – món mứt “ấm lòng” được xem như sợi dây kết nối giữa tinh khí đất trời và sức khỏe con người. Những lát gừng vàng ươm, cay nồng, thơm dịu tượng trưng cho sự ấm áp, xua tan khí lạnh đầu năm. Trong nhiều gia đình, người lớn tuổi vẫn tin rằng mứt gừng đầu xuân giúp “lời nói dịu dàng, tình cảm đậm sâu”, bởi vị cay hòa ngọt như nhắc về sự hài hòa trong quan hệ.

Mứt bí lại là câu chuyện của sự cần mẫn và tinh tế. Từ miếng bí xanh giòn trong, sau nhiều công đoạn thủ công đã trở thành miếng mứt trắng mịn, ngọt thanh. Người xưa quan niệm màu trắng của mứt bí tượng trưng cho điều thiện lành, tinh khiết, cầu mong một năm mới bình an và thuận hòa. Ở nhiều vùng quê Bắc Bộ, hình ảnh cả gia đình quây quần cắt bí, ướp đường, đảo mứt vẫn là ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ.

Không thể không nhắc đến mứt dừa - món mứt mang sắc xuân của miền Nam. Mứt dừa có đủ màu: Hồng của sen đào, xanh của lá dứa, vàng của sầu riêng, tím của khoai lang… Từng sợi dừa sên vừa phải để không quá khô nhưng vẫn giữ được độ dẻo. Màu sắc rực rỡ của mứt dừa tạo nên mâm mứt tết rộn ràng như chính tinh thần phóng khoáng của người Nam Bộ. Mỗi vị mứt dừa là sự sáng tạo mà vẫn giữ được nét chân phương, dễ ăn, dễ làm và dễ gợi nhớ.

Bên cạnh đó, mứt quất với vị chua ngọt hài hòa là lời cầu chúc gia chủ “đắc lộc đắc tài”, bởi quả quất trong tiếng Việt gợi đến chữ “cát”, nghĩa là điều tốt. Khi cắn miếng mứt quất, vị chua nhẹ thanh lọc đầu vị, vị ngọt ấm lan tỏa, hương thơm đặc trưng khiến ai cũng thấy lòng nhẹ nhàng như khởi đầu một hành trình mới.

Mỗi vùng đất lại có những loại mứt đặc trưng, phản ánh thổ nhưỡng và tinh thần bản địa. Miền Bắc có mứt sen Trà Lý, mứt cà rốt, mứt khoai; miền Trung với mứt me, mứt gừng cay nồng; miền Nam nổi tiếng với mứt mãng cầu, mứt khế, mứt me xanh, mứt tắc… Tất cả hòa vào nhau, tạo thành một bức tranh đa sắc của văn hóa ẩm thực Tết Việt.

Điều đáng quý là mỗi loại mứt truyền thống đều yêu cầu sự tỉ mỉ và kiên nhẫn là những phẩm chất được người Việt xem như đức tính cần thiết để bước vào năm mới: “Ăn ngọt nói lành”, “khởi đầu an nhiên”. Vì vậy, thưởng mứt ngày Tết không chỉ là thưởng vị mà còn là thưởng văn hóa.

Hành trình giữ nghề – nỗ lực bảo tồn nét tinh tế của mứt thủ công

Trong thời đại của sản xuất công nghiệp, nghề làm mứt thủ công đang phải đối diện với vô vàn khó khăn: Thị trường cạnh tranh khốc liệt, giá nguyên liệu tăng cao, nhu cầu tiêu dùng thay đổi và lao động trẻ không còn mặn mà với nghề truyền thống. Thế nhưng, giữa những biến động đó, vẫn có nhiều gia đình, làng nghề và nghệ nhân miệt mài giữ lửa.

Tại các làng nghề lâu đời như Xuân Đỉnh (Hà Nội), Kim Long (Huế), Cái Mơn (Bến Tre)… nghề làm mứt đã tồn tại hàng chục, thậm chí hàng trăm năm. Ở đây, mỗi mùa Tết đến, cả làng như “thức giấc”, đỏ lửa suốt ngày đêm. Những chiếc chảo lớn nghi ngút hơi đường, những đôi tay thoăn thoắt đảo mứt, những câu chuyện truyền nghề của cha ông… tất cả tạo nên nhịp sống Tết đặc trưng khó lẫn.

Nghề làm mứt thủ công đòi hỏi sự hiểu biết tường tận từng loại nguyên liệu và bí quyết chế biến. Từ cách chọn gừng sao cho cay ấm nhưng không xơ, bí xanh phải đạt độ già giòn, dừa phải đúng tuổi để tạo độ dẻo, đến việc canh lửa sao cho mứt không cháy, không lại đường… Mỗi công đoạn đều thể hiện sự am hiểu và tình yêu nghề. Người thợ lành nghề có thể “nghe” tiếng đảo mứt để biết đường đã tới hay chưa, “nhìn” màu sắc để quyết định tắt bếp đúng lúc. Đó là thứ kỹ năng không chiếc máy nào có thể thay thế.

Tuy vậy, sự phát triển của công nghiệp thực phẩm khiến mứt công nghiệp với giá rẻ, mẫu mã đẹp, sản xuất hàng loạt chiếm ưu thế lớn trên thị trường. Điều này đặt ra áp lực không nhỏ cho mứt thủ công, vốn cần nhiều thời gian và nhân công. Không ít nghệ nhân phải đối mặt với nguy cơ bỏ nghề vì lợi nhuận quá thấp so với công sức bỏ ra.

Nhưng những năm gần đây, nhu cầu quay về với thực phẩm tự nhiên, an toàn và giàu giá trị văn hóa đang tạo nên cơ hội mới. Người tiêu dùng ngày càng trân trọng những sản phẩm được làm thủ công, ít chất bảo quản, hương vị thuần khiết. Nhiều bạn trẻ đã quay lại với nghề truyền thống, tiếp thu kỹ thuật của cha ông nhưng áp dụng cách đóng gói, quảng bá và bán hàng hiện đại. Nhiều cơ sở sản xuất đã tham gia các hội chợ OCOP, xuất hiện trong tour du lịch làng nghề, tạo ra sự kết nối giữa văn hóa – du lịch – ẩm thực.

Không ít nghệ nhân cũng chủ động đổi mới, sáng tạo thêm các loại mứt mới từ nông sản đặc trưng địa phương như mứt thanh long, mứt bưởi, mứt dứa mật ong… nhằm thích ứng với thị trường và giảm lãng phí nông sản. Việc kết hợp hương vị truyền thống với xu hướng tiêu dùng hiện đại giúp nghề làm mứt có cơ hội bước tiếp trong bối cảnh kinh tế thị trường.

Bảo tồn nghề làm mứt thủ công không chỉ đơn thuần là giữ lại một nghề mưu sinh, mà còn là giữ gìn ký ức văn hóa Tết Việt. Đó là sự gìn giữ những giá trị phi vật thể: Nếp sống gia đình sum họp, tinh thần sẻ chia, sự khéo léo và tinh tế của người Việt trong từng món ăn. Khi một loại mứt truyền thống còn hiện diện trong mâm Tết, nghĩa là sợi dây kết nối với quá khứ, với cội nguồn, vẫn còn được duy trì.

Sự chung tay của cộng đồng từ người làm nghề, nhà quản lý, doanh nghiệp đến người tiêu dùng sẽ quyết định tương lai của những khay mứt thủ công. Những chương trình hỗ trợ làng nghề, quảng bá sản phẩm OCOP, hay đưa mứt truyền thống vào du lịch trải nghiệm đều đang góp phần quan trọng trong việc hồi sinh nghề.

Cuối cùng, điều giữ nghề bền vững nhất vẫn là tình yêu của người Việt dành cho hương vị Tết cổ truyền. Khi chúng ta nâng niu từng miếng mứt gừng cay, sợi mứt dừa ngọt, hay lát mứt bí trong trẻo là lúc chúng ta gìn giữ một phần bản sắc của dân tộc.

Giữa thời đại hiện đại hóa, thật đáng quý khi những giá trị văn hóa Tết Việt vẫn được truyền tiếp qua từng miếng mứt thủ công rất giản dị nhưng đậm nghĩa tình. Câu chuyện bảo tồn nghề làm mứt không chỉ là bảo vệ một sản phẩm, mà là giữ lại cả một không gian văn hóa, một nếp sống, một tinh thần. Khi khay mứt vẫn hiện diện trong mỗi gia đình vào dịp đầu xuân, đó cũng là lúc hương vị Tết Việt tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa và sống mãi cùng thời gian.

Không gian Tết Việt 2026: Hội tụ tinh hoa đặc sản và văn hóa Tết vùng miền giữa lòng Thủ đô

Minh Châu