Kinh Bắc xưa, nay chủ yếu thuộc địa bàn tỉnh Bắc Ninh và một phần Bắc Giang, từ lâu được xem là cái nôi của văn hóa dân gian Việt Nam. Ở vùng đất ấy, Tết không chỉ hiện diện qua mâm cỗ sum vầy, nén hương trầm hay phong tục gia đình, mà còn thấm sâu vào đời sống tinh thần cộng đồng, kết tinh trong những làn điệu quan họ ngân vang từ sân đình, bến nước đến từng mái nhà. Quan họ không đứng ngoài Tết, mà chính là linh hồn làm nên không khí Tết Kinh Bắc – một cái Tết đằm sâu, chậm rãi và giàu nghĩa tình.

Tết Kinh Bắc – mùa hội của cộng đồng làng xã

Ngay từ những ngày giáp Tết, khi làng xóm bắt đầu dọn dẹp, trang hoàng đình chùa, nhà cửa, không khí xuân đã len lỏi trong từng sinh hoạt đời thường. Người Kinh Bắc sửa soạn Tết không chỉ để đón năm mới, mà còn để chuẩn bị cho mùa hội. Các liền anh, liền chị chăm chút từng bộ áo tứ thân, áo the, khăn mỏ quạ, nón quai thao; tập lại những làn điệu cổ, chỉnh sửa câu ca sao cho tròn vành, rõ chữ.

Tết ở Kinh Bắc vì thế không chỉ là sự sum vầy của mỗi gia đình, mà còn là sự hội tụ của cả cộng đồng làng xã. Những cuộc gặp gỡ đầu xuân, những lời chúc Tết qua câu ca quan họ đã trở thành nếp sinh hoạt văn hóa bền chặt, gắn kết con người với con người bằng sự chân tình và tôn trọng lề lối truyền thống.

Từ mồng Một Tết trở đi, đặc biệt là sau lễ hóa vàng, các làng quan họ cổ bước vào mùa hội xuân. Hội làng Kinh Bắc không ồn ào, phô trương, mà mang vẻ đẹp nền nã, trang trọng. Trong không gian đình làng cổ kính, dưới gốc đa, bên giếng nước hay ven bờ sông Cầu, những canh hát quan họ diễn ra như một nghi lễ văn hóa thiêng liêng. Liền anh, liền chị gặp nhau không phải để tranh tài, mà để kết bạn, kết nghĩa, trao nhau câu ca và giữ trọn chữ “tình” trong quan họ.

Quan họ Kinh Bắc là hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian đặc sắc, gắn bó mật thiết với không gian làng quê. Khác với nhiều loại hình diễn xướng khác, quan họ không đặt nặng yếu tố trình diễn sân khấu mà tồn tại chủ yếu trong các cuộc hát giao duyên. Tết chính là thời điểm quan họ trở về đúng với bản chất nguyên sơ ấy. Khi đất trời giao hòa, lòng người rộng mở, những câu quan họ cất lên tự nhiên, không phô trương, không ồn ào, mà sâu lắng, tinh tế và đầy ý nhị.

Hồn quan họ trong từng canh hát ngày xuân

Một canh hát quan họ ngày xuân thường bắt đầu bằng những làn điệu chậm rãi, nhịp nhàng, lời ca trau chuốt. Quan họ không hát nhanh, không vội vàng, mà đòi hỏi sự lắng nghe, sự kiên nhẫn và hiểu biết sâu sắc về lề lối. Người nghe quan họ trong những ngày Tết không chỉ nghe bằng tai, mà còn nghe bằng tâm, cảm nhận sự giao hòa giữa con người với con người, giữa hiện tại với quá khứ.

Trong quan họ, chữ “tình” luôn đi liền với chữ “nghĩa”. Liền anh, liền chị coi nhau như anh em một nhà, giữ mối quan hệ trong sáng, thủy chung, tôn trọng lề lối và quy ước chung của cộng đồng. Những chuẩn mực ấy được duy trì qua nhiều thế hệ, trở thành nền tảng đạo đức của sinh hoạt quan họ. Chính điều đó đã làm nên chiều sâu văn hóa của Tết Kinh Bắc – nơi niềm vui ngày xuân luôn gắn liền với sự chừng mực, ý nhị và nhân văn.

Không gian làng quê Kinh Bắc cũng góp phần quan trọng làm nên hồn quan họ. Những ngôi làng cổ với cổng làng, cây đa, giếng nước, mái đình rêu phong chính là “sân khấu tự nhiên” của quan họ. Vào những ngày xuân, khi sương sớm còn vương trên mặt nước sông Cầu, tiếng quan họ vang lên giữa không gian ấy tạo nên một bức tranh văn hóa vừa thực vừa mơ, vừa gần gũi vừa thiêng liêng.

Giữ hồn Tết Kinh Bắc trong dòng chảy hiện đại

Từ khi dân ca quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Tết Kinh Bắc ngày càng được biết đến rộng rãi. Các lễ hội xuân, chương trình quan họ được tổ chức quy mô hơn, góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất Kinh Bắc tới công chúng và du khách. Tuy nhiên, cùng với đó là những thách thức không nhỏ trong việc bảo tồn giá trị nguyên gốc của quan họ.

Nếu quan họ chỉ tồn tại trên sân khấu, tách rời khỏi sinh hoạt cộng đồng, thì Tết Kinh Bắc sẽ dần mất đi chiều sâu vốn có. Thực tế cho thấy, sức sống của quan họ ngày xuân vẫn chủ yếu đến từ các làng quan họ cổ – nơi những canh hát truyền thống được duy trì, nơi các thế hệ cùng tham gia sinh hoạt văn hóa như một phần tự nhiên của đời sống.

Trong những ngày Tết, hình ảnh các em nhỏ theo cha mẹ đến đình làng nghe quan họ, tập hát những câu đơn giản chính là minh chứng rõ nét cho sự tiếp nối văn hóa. Quan họ được bảo tồn không chỉ bằng danh hiệu hay văn bản, mà bằng chính đời sống thường nhật của người dân Kinh Bắc.

Tết Kinh Bắc vì thế không chỉ là ký ức, mà là hiện tại sống động của một không gian văn hóa đặc sắc. Trong nhịp sống hiện đại, khi Tết ở nhiều nơi dần bị giản lược, thậm chí mất đi chiều sâu tinh thần, thì Tết Kinh Bắc với hồn quan họ vẫn giữ được bản sắc riêng, vừa truyền thống vừa bền bỉ thích ứng.

Những câu quan họ ngày xuân không chỉ kể chuyện tình yêu đôi lứa, mà còn kể câu chuyện về tình làng nghĩa xóm, về sự gắn bó giữa con người với quê hương, cội nguồn. Khi mùa xuân khép lại, những canh hát quan họ cũng tạm lắng, nhưng dư âm của Tết Kinh Bắc vẫn còn đó, lặng lẽ, sâu bền và ngân vang mãi trong tâm thức những người yêu mến vùng đất quan họ.

Mãn nhãn chương trình chính luận nghệ thuật đặc biệt ‘Đường Xuân đất Việt 2026 - Hội tụ’

Hạ Anh