Các nhà khoa học phát hiện rằng hạn hán hiếm khi xảy ra cùng lúc trên phạm vi toàn bộ hành tinh. Cơ chế tự nhiên này giúp phân tán rủi ro khí hậu, giảm nguy cơ nhiều khu vực nông nghiệp lớn đồng thời mất mùa.

Nghiên cứu do Viện Công nghệ Ấn Độ Gandhinagar (IITGN) phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu Môi trường Helmholtz (Đức) thực hiện, được công bố trên tạp chí Communications Earth & Environment. Nhóm nghiên cứu đã phân tích dữ liệu khí hậu toàn cầu kéo dài từ năm 1901 đến năm 2020.

Kết quả cho thấy các đợt hạn hán xảy ra đồng bộ chỉ ảnh hưởng khoảng 1,8% đến 6,5% diện tích đất liền của Trái Đất tại cùng một thời điểm. Tỷ lệ này thấp hơn đáng kể so với các ước tính trước đây từng cho rằng có thể tới một phần sáu diện tích hành tinh chịu hạn hán cùng lúc.

Theo tiến sĩ Udit Bhatia, tác giả chính của nghiên cứu, nhóm khoa học xem sự khởi phát hạn hán giống như những “sự kiện trong một mạng lưới toàn cầu”. Nếu hai khu vực cách xa nhau rơi vào tình trạng hạn hán trong khoảng thời gian gần nhau, chúng được xem là có mối liên hệ đồng bộ.

Từ việc phân tích hàng nghìn mối liên kết như vậy, nhóm nghiên cứu xác định được một số “tâm điểm hạn hán” thường xuyên xuất hiện, bao gồm Australia, Nam Mỹ, miền nam châu Phi và một số khu vực ở Bắc Mỹ.

Các nhà khoa học cho rằng biến động nhiệt độ bề mặt nước biển, đặc biệt tại Thái Bình Dương, đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết các mô hình hạn hán. Những dao động tự nhiên như El Nino và La Nina khiến các khu vực khác nhau phản ứng khác nhau với biến đổi khí hậu.

Trong các giai đoạn El Nino, Australia thường trở thành một trong những khu vực chịu hạn hán nghiêm trọng nhất. Ngược lại, khi La Nina xuất hiện, mô hình hạn hán lại dịch chuyển sang các khu vực khác trên thế giới.

Theo đồng tác giả Danish Mansoor Tantary, các dao động do đại dương chi phối tạo ra một “bức tranh khí hậu chắp vá”, trong đó các khu vực phản ứng khác nhau trước cùng một biến động khí hậu. Chính sự phân mảnh này đã hạn chế khả năng xảy ra một đợt hạn hán toàn cầu đồng thời trên nhiều lục địa.

Phát hiện này có ý nghĩa quan trọng đối với an ninh lương thực. Nhóm nghiên cứu đã đối chiếu dữ liệu khí hậu với năng suất của các loại cây trồng chủ lực như lúa mì, lúa gạo, ngô và đậu nành.

Kết quả cho thấy khi xảy ra hạn hán ở mức độ trung bình, nguy cơ mất mùa tăng mạnh. Ở nhiều khu vực nông nghiệp lớn, xác suất thất thu có thể vượt 25%, thậm chí lên tới 40–50% đối với các loại cây trồng như ngô và đậu nành.

Tuy nhiên, rủi ro này phần nào được giảm bớt nhờ sự phân bố không đồng đều của hạn hán giữa các khu vực trên thế giới.

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng sự thay đổi lượng mưa chiếm khoảng hai phần ba nguyên nhân khiến mức độ hạn hán biến động trong những thập kỷ gần đây. Phần còn lại chủ yếu liên quan đến nhu cầu bốc hơi nước tăng lên khi nhiệt độ toàn cầu tăng.

Tiến sĩ Rohini Kumar cho biết lượng mưa vẫn là yếu tố chi phối chính trên quy mô toàn cầu, đặc biệt tại các khu vực như Australia và Nam Mỹ. Tuy nhiên, ảnh hưởng của nhiệt độ đang ngày càng rõ rệt tại các khu vực vĩ độ trung bình, bao gồm nhiều phần của châu Âu và châu Á.

Theo các nhà khoa học, việc hiểu rõ các mô hình khí hậu này có thể giúp xây dựng hệ thống cảnh báo sớm về hạn hán cũng như cải thiện khả năng ứng phó của ngành nông nghiệp.

Giáo sư Vimal Mishra nhận định rằng các phát hiện mới nhấn mạnh vai trò của thương mại quốc tế, hệ thống dự trữ lương thực và các chính sách linh hoạt. Do hạn hán không xảy ra đồng thời trên toàn cầu, các quốc gia có thể tận dụng sự khác biệt này để duy trì nguồn cung thực phẩm ổn định.

“Nếu có chiến lược phù hợp, chúng ta có thể giảm thiểu tác động của hạn hán tại một khu vực trước khi nó gây ra những biến động lớn về giá lương thực ở nơi khác”, ông nói.

Theo tiến sĩ Bhatia, việc hiểu rõ mối quan hệ giữa đại dương, lượng mưa và nhiệt độ sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách tập trung nguồn lực vào những khu vực dễ xảy ra hạn hán, đồng thời xây dựng các chuỗi cung ứng linh hoạt hơn để ổn định thị trường lương thực toàn cầu.

Thêm giải pháp công nghệ cho mục tiêu "lúa xanh" ở Đồng bằng sông Cửu Long

Hạ Anh