Trên thế giới, kinh tế chất thải (waste economy) ngày càng được xem là một thành tố quan trọng trong mô hình kinh tế tuần hoàn. Theo cách tiếp cận này, rác thải không còn được xem là điểm kết thúc của quá trình tiêu dùng, mà trở thành nguồn đầu vào cho một chu trình giá trị mới.

Nhiều loại vật liệu từng bị bỏ đi như nhựa tái sinh, kim loại thu hồi, năng lượng từ đốt rác hay khí sinh học từ chất thải hữu cơ đang được tái định vị như những nguồn tài nguyên thứ cấp. Nhờ đó, chất thải có thể tiếp tục tạo ra giá trị kinh tế thay vì chỉ là gánh nặng môi trường.

Tại nhiều quốc gia phát triển như Đức, Thụy Điển hay Nhật Bản, ngành công nghiệp tái chế đã được đầu tư bài bản, trở thành một lĩnh vực kinh tế quan trọng. Hoạt động này không chỉ đóng góp đáng kể vào GDP mà còn tạo ra hàng triệu việc làm xanh.

Ở Việt Nam, quá trình đô thị hóa nhanh, dân số đông và xu hướng tiêu dùng ngày càng tăng đang khiến lượng chất thải phát sinh lớn. Tuy nhiên, nếu được khai thác đúng cách, đây có thể được xem như một “mỏ tài nguyên” chưa được tận dụng hiệu quả.

Việc triển khai Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 cùng với các cam kết hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 đã tạo ra nền tảng pháp lý quan trọng để thúc đẩy phát triển kinh tế chất thải trong nước.

Về bản chất, kinh tế chất thải là tập hợp các hoạt động kinh tế liên quan đến thu gom, phân loại, tái chế, tái sử dụng và chuyển đổi chất thải thành nguyên liệu, sản phẩm hoặc nguồn năng lượng mới.

Khác với cách tiếp cận truyền thống coi rác thải là vấn đề cần xử lý, mô hình này xem chất thải như một nguồn tài nguyên có thể tiếp tục khai thác. Đây cũng chính là một phần quan trọng của kinh tế tuần hoàn, nơi vòng đời của sản phẩm được kéo dài tối đa và lượng chất thải bị loại bỏ được giảm thiểu.

Sự hình thành của kinh tế chất thải gắn liền với quá trình chuyển đổi giữa ba mô hình phát triển chủ yếu.

Thứ nhất là mô hình kinh tế tuyến tính – vốn phổ biến trong nhiều thập niên qua. Trong mô hình này, quá trình phát triển diễn ra theo chuỗi: khai thác tài nguyên – sản xuất – tiêu dùng – thải bỏ. Giá trị chủ yếu được tạo ra ở khâu sản xuất và tiêu thụ, trong khi các chi phí môi trường thường không được tính đầy đủ. Điều này dẫn đến tình trạng tài nguyên suy giảm nhanh và lượng rác thải ngày càng tăng.

Thứ hai là mô hình kinh tế tái chế. Mô hình này vẫn duy trì cấu trúc tuyến tính, nhưng bổ sung thêm khâu thu hồi và tái chế sau tiêu dùng. Một phần chất thải được quay trở lại chu trình sản xuất dưới dạng nguyên liệu. Tuy nhiên, do nhiều sản phẩm ban đầu không được thiết kế để dễ tái chế nên hiệu quả thu hồi thường thấp và chi phí xử lý cao.

Thứ ba là mô hình kinh tế tuần hoàn – nền tảng của kinh tế chất thải hiện đại. Ngay từ khâu thiết kế, sản phẩm đã được tính toán để dễ sửa chữa, tái sử dụng, tái chế hoặc phân hủy sinh học. Nhờ đó, vòng đời vật liệu được kéo dài và lượng chất thải phải chôn lấp được giảm xuống mức tối thiểu. Trong hệ thống này, chất thải gần như không còn là điểm kết thúc mà trở thành nguồn đầu vào cho một chu trình sản xuất mới.

Tại Việt Nam, Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050 (ban hành theo Quyết định số 1658/QĐ-TTg ngày 1/10/2021 của Thủ tướng Chính phủ) được xem là cơ sở quan trọng để thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang mô hình kinh tế chất thải.

Trong những năm tới, lĩnh vực này được dự báo sẽ bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ, khi yêu cầu phát triển bền vững trở thành tiêu chuẩn bắt buộc của thị trường. Quá trình đô thị hóa, sự gia tăng tiêu dùng và việc tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ buộc doanh nghiệp phải chú trọng hơn đến hoạt động thu gom, tái chế cũng như thiết kế sản phẩm thân thiện với môi trường.

Kinh tế tuần hoàn giúp Huế giảm mạnh chất thải, đóng góp 4,5% GRDP vào năm 2030

Ngọc Ánh