Theo thống kê của Bộ Xây dựng, hiện hơn 70% đô thị tại Việt Nam thường xuyên chịu ảnh hưởng của tình trạng ngập lụt sau mưa lớn hoặc triều cường. Dù các đô thị lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đã đầu tư hàng chục nghìn tỷ đồng cho các dự án chống ngập trong nhiều năm qua, hiệu quả vẫn chưa đạt như kỳ vọng. Ngập lụt không chỉ xảy ra tại các khu vực trũng thấp mà còn xuất hiện ngay tại những khu vực trung tâm nơi hệ thống hạ tầng thoát nước đã được xây dựng từ lâu nhưng hiện không còn đáp ứng đủ năng lực tiêu thoát.

Thực tế cho thấy, mỗi mùa mưa đến, nhiều đô thị lại đối mặt với các đợt ngập sâu, gây tê liệt hoạt động kinh tế - xã hội trong nhiều giờ, thậm chí kéo dài nhiều ngày. Nước mưa tràn ngập các tuyến giao thông huyết mạch, làm hư hại công trình, phương tiện và cơ sở sản xuất, kinh doanh. Không chỉ gây thiệt hại kinh tế lớn, ngập lụt còn làm đảo lộn đời sống người dân, gia tăng nguy cơ mất an toàn và các rủi ro về sức khỏe cộng đồng.

Theo các chuyên gia, tình trạng ngập lụt đô thị ngày càng nghiêm trọng không chỉ phản ánh những bất cập của hệ thống hạ tầng thoát nước, mà còn cho thấy hạn chế trong phương thức quản lý đô thị truyền thống. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đẩy mạnh ứng dụng khoa học - công nghệ trong dự báo, giám sát và vận hành hệ thống thoát nước, hướng tới các giải pháp chống ngập chủ động, quy mô và bền vững.

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Việt Anh, Phó Chủ tịch Hội Cấp thoát nước Việt Nam cho biết, hiện nay Việt Nam vẫn chưa có quy định cụ thể về khai thác và sử dụng bộ dữ liệu khí tượng. Bên cạnh đó, các phần mềm thủy lực, thủy văn phục vụ mô phỏng ngập lụt chưa được cập nhật đầy đủ và chia sẻ đồng bộ giữa các ngành. Trong khi đó, nhiều quốc gia trong khu vực đã kiểm soát ngập lụt đô thị hiệu quả nhờ kết hợp đầu tư hạ tầng quy mô lớn với chuyển đổi số.

Theo ông, Nhật Bản là một trong những quốc gia điển hình khi triển khai hệ thống cảm biến IoT đo mưa, mực nước và dòng chảy theo thời gian thực, đồng thời vận hành mô hình Digital Twin - bản sao kỹ thuật số của đô thị để mô phỏng kịch bản ngập, đánh giá rủi ro và đưa ra cảnh báo sớm cho người dân. Các thành phố như Tokyo hay Yokohama còn xây dựng bản đồ ngập thời gian thực đến từng khu phố. Trong khi đó, Hàn Quốc triển khai “Kế hoạch tổng thể kiểm soát ngập đô thị”, đầu tư các bể điều tiết ngầm và xây dựng nền tảng số quốc gia kết nối dữ liệu khí tượng, thoát nước và giao thông.

Theo các chuyên gia, một đô thị xanh và thông minh không thể để tình trạng ngập úng tái diễn với mức độ ngày càng nghiêm trọng. Vì vậy, Việt Nam cần sớm xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về ngập đô thị, bản đồ ngập và cơ chế chia sẻ dữ liệu khí tượng; đồng thời ứng dụng các công nghệ như GIS, IoT, mô hình dự báo và hệ thống cảnh báo sớm, tích hợp vào trung tâm điều hành đô thị thông minh. Trước mắt, có thể thí điểm mô hình “đô thị chống ngập thông minh” tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh để rút kinh nghiệm trước khi nhân rộng.

Đồng quan điểm, Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đức Hạ (Hội Cấp thoát nước Việt Nam) cho rằng nhiều quốc gia đã sớm ứng dụng bản đồ LBS (Location-Based Services) trong quản lý và cảnh báo ngập lụt. Công nghệ này kết hợp GPS, mạng di động (3G/4G, GSM) và Wi-Fi để xác định chính xác vị trí thiết bị, từ đó hiển thị thông tin ngập lụt theo thời gian thực trên bản đồ số, giúp người dân và cơ quan quản lý chủ động ứng phó.

Theo ông, Việt Nam cần xây dựng năng lực phòng ngừa và ứng phó thiên tai thông qua hệ thống cảnh báo sớm và nâng cao năng lực điều hành tại địa phương. Hệ thống này có thể quan trắc, dự báo và hỗ trợ vận hành đồng bộ các trạm bơm, cống điều tiết và hồ điều hòa trước, trong và sau mưa, trên cơ sở khai thác dữ liệu số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong công tác điều hành thoát nước.

Một hệ thống quan trắc và cảnh báo ngập đô thị hiện đại cần được xây dựng trên nền tảng GIS, tích hợp radar thời tiết X-Band, thiết bị đo mưa, đo mực nước và trung tâm điều hành tập trung. Dữ liệu sẽ được cập nhật liên tục, phân tích và công bố kịp thời trên các nền tảng số. Phần mềm tích hợp có thể tính toán lượng mưa, mực nước sông hồ và dự báo mức độ ngập dựa trên số liệu thực đo, qua đó nâng cao độ chính xác trong phân tích diễn biến mưa lũ và khả năng chịu tải của hệ thống thoát nước.

Thực tế cho thấy, biến đổi khí hậu đang làm gia tăng rõ rệt nguy cơ ngập lụt tại Việt Nam. Các mô hình dự báo cho thấy mưa cực đoan xuất hiện với tần suất dày hơn và cường độ lớn hơn. Nhiều đô thị có thể phải đối mặt với những trận “bom mưa” trong thời gian ngắn, vượt quá năng lực thiết kế của hệ thống thoát nước. Bên cạnh đó, nước biển dâng cũng làm suy giảm khả năng tiêu thoát tự nhiên tại các đô thị ven biển như Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng. Khi triều cường trùng với mưa lớn, nước từ sông và biển dâng ngược vào hệ thống cống, khiến tình trạng ngập càng trở nên nghiêm trọng.

Những xu thế này cho thấy cách tiếp cận thuần túy dựa vào hệ thống thoát nước truyền thống nhằm “thoát nước nhanh” không còn phù hợp. Thay vào đó, các đô thị cần chuyển sang mô hình quản lý nước đô thị tổng hợp, kết hợp hạ tầng xanh, hạ tầng số và hệ thống dự báo thông minh để thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu.

TP.HCM tăng tốc các chương trình bảo vệ môi trường

Lưu Tô