Theo các chuyên gia khí tượng thủy văn, dù công tác dự báo và cảnh báo sớm thiên tai thời gian qua đã đạt nhiều tiến bộ, nhưng độ chính xác trong dự báo mưa lớn vẫn còn hạn chế, đặc biệt ở các ngưỡng nguy hiểm. Sai số trong dự báo quỹ đạo và cường độ bão vẫn ở mức đáng kể và chưa có sự cải thiện rõ rệt.

Trong bối cảnh thiên tai diễn biến phức tạp, việc ứng dụng các công nghệ hiện đại với giá trị đầu tư lớn như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, viễn thám, mô hình dự báo số độ phân giải cao, hệ thống cảm biến thông minh và nền tảng phân tích dữ liệu theo thời gian thực được xác định là hướng đi mang tính đột phá. Những giải pháp này giúp rút ngắn thời gian xử lý thông tin và xây dựng các kịch bản ứng phó hiệu quả hơn.

Đồng thời, đây cũng là bước đi phù hợp với xu thế chuyển đổi số, góp phần triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Độ chính xác dự báo mưa lớn còn hạn chế

Phát biểu tại Hội thảo “Công nghệ mới trong dự báo và cảnh báo sớm thiên tai” do Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Cục Khí tượng Thủy văn và Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai tổ chức sáng 18/3, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho biết thiên tai tại Việt Nam cũng như trên thế giới đang gia tăng rõ rệt dưới tác động của biến đổi khí hậu.

Ông Thành nhấn mạnh các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão mạnh, mưa lớn cục bộ, lũ quét, sạt lở đất, hạn hán và xâm nhập mặn xuất hiện ngày càng thường xuyên, gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới đời sống người dân và phát triển kinh tế xã hội.

Theo thống kê, trong giai đoạn 2021 - 2025, mỗi năm Việt Nam chịu tác động của khoảng 10 đến 12 cơn bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông, cùng hàng trăm đợt mưa lớn và các hiện tượng thời tiết cực đoan khác. Trong 5 năm gần đây, thiên tai đã khiến hơn 1.500 người chết và mất tích, gây thiệt hại kinh tế lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng.

Không chỉ gia tăng về số lượng, nhiều loại hình thiên tai còn xảy ra trên quy mô hẹp nhưng có cường độ lớn và diễn biến nhanh. Trong khi đó, các phương pháp dự báo truyền thống đang bộc lộ nhiều hạn chế. Vì vậy, độ chính xác và tính kịp thời của cảnh báo được xem là yếu tố then chốt, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả ứng phó của chính quyền và người dân.

Phân tích từ góc độ chuyên môn, ông Nguyễn Xuân Hiển, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia cho biết ngành đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ mới nhằm nâng cao năng lực dự báo trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp. Việc tích hợp trí tuệ nhân tạo vào dự báo bão và thời tiết nguy hiểm đã giúp cải thiện độ chính xác dự báo cường độ bão từ 10 đến 20% trong ngắn hạn, đồng thời cho phép nhận dạng tự động vị trí và cường độ bão từ dữ liệu vệ tinh với độ chính xác trên 90%.

Các hệ thống cảnh báo dông, lốc và mưa lớn trong thời gian cực ngắn cũng đang được phát triển dựa trên nguồn dữ liệu đa dạng như radar, vệ tinh, định vị sét và trạm đo tự động, cho phép đưa ra cảnh báo sớm từ 30 phút đến vài giờ. Bên cạnh đó, các nền tảng giám sát và cảnh báo lũ quét, sạt lở đất theo thời gian thực, chi tiết đến cấp xã cũng đang từng bước được triển khai.

Tuy vậy, ông Nguyễn Xuân Hiển cũng lưu ý, công tác dự báo vẫn còn nhiều thách thức. Độ chính xác dự báo mưa lớn hiện còn thấp, nhất là ở các ngưỡng nguy hiểm. Sai số trong dự báo quỹ đạo và cường độ bão vẫn chưa được cải thiện đáng kể trong nhiều năm. Hệ thống quan trắc còn thiếu đồng bộ, dữ liệu chưa được kết nối liên thông và thiếu các bộ dữ liệu nền quan trọng như địa chất, địa hình theo thời gian thực. “Thực tế này khiến việc cảnh báo chi tiết lũ quét, sạt lở đất đến từng khu vực cụ thể vẫn rất khó khăn,” ông Hiển nhấn mạnh.

Ngoài ra, những hạn chế về nguồn nhân lực chất lượng cao, cơ chế tài chính và chính sách khuyến khích nghiên cứu, thử nghiệm công nghệ mới cũng đang là rào cản trong quá trình hiện đại hóa ngành khí tượng.

Đẩy nhanh và nâng độ chính xác thông tin cảnh báo

Để giảm thiểu rủi ro thiên tai, Thứ trưởng Lê Công Thành khẳng định việc ứng dụng công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, viễn thám, mô hình dự báo số độ phân giải cao, hệ thống cảm biến thông minh và nền tảng phân tích dữ liệu thời gian thực là hướng đi mang tính đột phá.

Theo ông, các công nghệ này sẽ giúp rút ngắn thời gian xử lý, nâng cao độ chính xác của dự báo và hỗ trợ xây dựng các kịch bản ứng phó phù hợp với từng tình huống.

Trong thời gian tới, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tập trung thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực khí tượng thủy văn; xây dựng cơ sở dữ liệu lớn; phát triển hệ thống dự báo hiện đại; tăng cường kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và đối tác quốc tế. Đồng thời, ngành sẽ hiện đại hóa mạng lưới quan trắc, mở rộng các trạm tự động, khai thác dữ liệu vệ tinh và phát triển nền tảng cảnh báo đa thiên tai.

Một trong những trọng tâm là đưa thông tin cảnh báo đến người dân nhanh hơn, dễ tiếp cận hơn thông qua các nền tảng số, thiết bị di động và hệ thống truyền thông.

Cùng quan điểm, Tiến sỹ Cao Đức Phát, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Chủ tịch Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai cho rằng ngành khí tượng thủy văn đã có nhiều nỗ lực trong nâng cao năng lực dự báo, giúp chính quyền cơ sở và người dân chủ động hơn trong phòng tránh thiên tai. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh cần tiếp tục cải thiện để thông tin dự báo và cảnh báo “đến sát hơn và nhanh hơn tới các cộng đồng dân cư.”

“Vì vậy, để hỗ trợ cộng đồng nâng cao năng lực phòng ngừa và ứng phó. Chúng tôi mong muốn góp phần thúc đẩy việc áp dụng các tiến bộ kỹ thuật, nhất là công nghệ số và AI trong dự báo, cảnh báo thiên tai ngày càng hiệu quả hơn,” ông Phát nói.

Đại diện Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia cho biết trong thời gian tới, ngành sẽ tập trung vào bốn trụ cột chính gồm làm chủ công nghệ lõi, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo và mô hình dự báo tổ hợp; phát triển hệ thống quan trắc thông minh theo thời gian thực; nâng cao năng lực xử lý dữ liệu lớn; và cải thiện hiệu quả truyền tải thông tin cảnh báo đến người dân.

Mục tiêu đặt ra là giảm sai số dự báo cường độ bão xuống dưới 7 m/s trong thời hạn 1 đến 3 ngày, nâng tỷ lệ dự báo mưa đạt trên 60% ở các ngưỡng quan trọng. Đồng thời, phát triển các mô hình trí tuệ nhân tạo có khả năng dự báo lũ và nhận diện sớm các hiện tượng thời tiết nguy hiểm trước từ 2 đến 5 ngày.

Theo Ngân hàng Thế giới, hệ thống cảnh báo sớm toàn diện có thể giúp giảm thiểu thiệt hại tài sản khoảng 13 tỷ USD và hạn chế tổn thất phúc lợi khoảng 22 tỷ USD mỗi năm trên phạm vi toàn cầu. Nếu có cảnh báo trước 24 giờ, thiệt hại do bão hoặc nắng nóng có thể giảm tới 30%.

Tăng cường giải pháp tổng thể phòng chống ngập lụt và cảnh báo sớm thiên tai

Ngọc Ánh