Theo Hiệp hội Vệ sinh Môi trường Đô thị Trung Quốc, đến tháng 6/2025, các doanh nghiệp nước này đã đầu tư và vận hành 43 dự án điện rác ở nước ngoài, với tổng công suất thiết kế khoảng 57.700 tấn rác mỗi ngày.

Việt Nam là quốc gia có số lượng dự án nhiều nhất với 10 nhà máy, tiếp đến là Thái Lan với 8 dự án. Xét về quy mô công suất, Việt Nam đứng thứ hai sau Uzbekistan, với tổng công suất đạt khoảng 12.100 tấn/ngày, tương đương gần mức rác sinh hoạt phát sinh mỗi ngày tại TP HCM hiện nay.

Phần lớn các dự án tập trung tại khu vực phía Bắc. Tập đoàn Thiên Ý, một trong những nhà phát triển điện rác lớn của Trung Quốc, hiện đã triển khai bốn nhà máy tại Việt Nam. Trong đó, nhà máy điện rác Sóc Sơn tại Hà Nội có công suất từ 4.000 đến 5.000 tấn/ngày và đã vận hành từ năm 2022. Ngoài ra, doanh nghiệp này đang xây dựng thêm các nhà máy tại Phú Thọ và Thanh Hóa, đồng thời khởi công dự án mới tại Hưng Yên với công suất 1.600 tấn/ngày.

Một doanh nghiệp khác là SUS Environment cũng đã triển khai các dự án tại Ninh Bình và TP HCM, với công suất lần lượt khoảng 500 tấn/ngày và 2.600 tấn/ngày.

Việc mở rộng ra thị trường quốc tế của ngành điện rác Trung Quốc xuất phát từ tình trạng dư thừa công suất trong nước. Nhiều nhà máy hiện chỉ vận hành khoảng 60% công suất thiết kế, thậm chí phải luân phiên dừng lò đốt. Nguyên nhân là công suất xử lý tăng nhanh hơn tốc độ phát sinh rác, cùng với sự phát triển mạnh của hoạt động tái chế. Từ năm 2019 đến nay, công suất điện rác tại Trung Quốc đã tăng gấp đôi.

Một số đánh giá cho rằng việc dự báo quá lạc quan về nhu cầu đã dẫn tới tình trạng đầu tư ồ ạt vào các cơ sở đốt rác, trong khi khả năng thu gom và phân loại rác chưa theo kịp.

Với nguồn vốn dồi dào và kinh nghiệm triển khai, các doanh nghiệp Trung Quốc đã đưa công nghệ điện rác tới nhiều quốc gia, đặc biệt tại Đông Nam Á như Indonesia, Thái Lan, Philippines và Việt Nam, cũng như một số nước Trung Á. Các dự án này thường do phía Trung Quốc thực hiện toàn bộ hoặc hợp tác với doanh nghiệp sở tại.

Theo các đơn vị nghiên cứu thị trường, Đông Nam Á trở thành điểm đến hấp dẫn nhờ ba yếu tố chính. Thứ nhất, lượng rác thải sinh hoạt và công nghiệp gia tăng nhanh trong khi hạ tầng xử lý còn hạn chế. Thứ hai, khung pháp lý về môi trường và năng lượng đang dần hoàn thiện, tạo điều kiện cho các dự án vận hành ổn định. Thứ ba, các nhà đầu tư Trung Quốc mang theo cả nguồn vốn, công nghệ và kinh nghiệm thực tiễn.

Tuy nhiên, bài học dư thừa công suất tại Trung Quốc cũng được xem là cảnh báo đối với các quốc gia tiếp nhận đầu tư. Khi hoạt động phân loại và tái chế được triển khai hiệu quả, lượng rác phù hợp để đốt sẽ giảm, đòi hỏi các nước phải tính toán kỹ lưỡng trong quy hoạch.

Giải pháp xử lý rác kết hợp phát điện

Điện rác được xem là mô hình xử lý chất thải kết hợp sản xuất năng lượng, góp phần giảm áp lực chôn lấp và ô nhiễm môi trường đô thị.

Nguyên lý chính của công nghệ này là đốt rác có kiểm soát. Rác sau khi thu gom và xử lý sơ bộ sẽ được đưa vào lò đốt ở nhiệt độ từ 800 đến 1.000 độ C. Nhiệt sinh ra được sử dụng để tạo hơi nước, vận hành tuabin phát điện với hiệu suất khoảng 25 đến 30%.

Khí thải từ quá trình đốt được xử lý qua hệ thống lọc trước khi thải ra môi trường. Phần còn lại là tro đáy và tro bay, chiếm từ 5 đến 20% thể tích ban đầu. Tro đáy có thể tái sử dụng làm vật liệu xây dựng, trong khi tro bay chứa các chất độc hại cần được xử lý hoặc chôn lấp an toàn.

Ngoài phương pháp đốt trực tiếp, một số công nghệ khác như khí hóa, nhiệt phân hay phân hủy kỵ khí cũng đang được nghiên cứu và ứng dụng để tạo ra nhiên liệu trung gian phục vụ phát điện.

Tại Việt Nam, các nhà máy điện rác do doanh nghiệp Trung Quốc triển khai chủ yếu sử dụng công nghệ đốt trực tiếp, có nguồn gốc từ Nhật Bản hoặc châu Âu. Phương án này được đánh giá phù hợp với điều kiện rác thải chưa được phân loại đồng bộ, độ ẩm cao và thành phần không ổn định.

So với giai đoạn đầu phát triển vào những năm 1970–1980, công nghệ điện rác hiện đại đã có nhiều cải tiến. Các hệ thống xử lý khí thải tiên tiến giúp giảm đáng kể phát thải độc hại ra môi trường.

Tuy vậy, công nghệ này vẫn gây tranh luận. Một số ý kiến cho rằng điện rác có thể trở thành gánh nặng chi phí dài hạn, đồng thời làm giảm động lực phân loại và tái chế. Ngược lại, nhiều quan điểm coi đây là giải pháp thực tế trong bối cảnh đô thị hóa nhanh và áp lực rác thải gia tăng, giúp tiết kiệm quỹ đất và hạn chế ô nhiễm từ bãi chôn lấp.

Rào cản về chi phí và chính sách

Theo các tổ chức nghiên cứu, điện rác đang tăng trưởng nhanh tại châu Á, tiếp đến là châu Mỹ và châu Âu. Trung Quốc hiện sở hữu khoảng 1.100 nhà máy đốt rác phát điện, chiếm gần một phần ba tổng số toàn cầu và đóng góp phần lớn công suất mới mỗi năm.

Tuy nhiên, công nghệ này mới chỉ xử lý khoảng 13% lượng rác thải trên thế giới, trong khi phần lớn vẫn được chôn lấp hoặc xả thải tự do.

Nguyên nhân chủ yếu nằm ở chi phí đầu tư và vận hành cao. Trung bình, để xây dựng năng lực xử lý 1 tấn rác/ngày cần khoảng 144.200 USD, tương đương hàng tỷ đồng, khiến việc triển khai các dự án quy mô lớn đòi hỏi nguồn vốn rất lớn.

Bên cạnh đó, yếu tố chính sách cũng đóng vai trò quyết định. Nhiều quốc gia vẫn ưu tiên chôn lấp do chi phí thấp trước mắt, trong khi điện rác cần cơ chế giá điện ổn định dài hạn và hệ thống giám sát môi trường nghiêm ngặt để đảm bảo hiệu quả.

Hưng Yên khởi công nhà máy điện rác 4.000 tỷ đồng tại Phù Cừ