Ngày 3/4, tại đặc khu Cồn Cỏ, chính quyền địa phương phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị cùng Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường tổ chức hội thảo “Đặc khu Cồn Cỏ - Cơ hội, tiềm năng phát triển du lịch gắn với bảo tồn biển, sinh kế bền vững, OCOP miền biển”, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững và bảo vệ hệ sinh thái biển đảo.

Phát biểu khai mạc, ông Trần Xuân Anh, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND đặc khu Cồn Cỏ nhấn mạnh, được ví như “hòn ngọc giữa Biển Đông”, Cồn Cỏ không chỉ sở hữu vẻ đẹp hoang sơ mà còn giữ vị trí chiến lược như một “vọng gác tiền tiêu” ở cửa ngõ phía Nam vịnh Bắc Bộ.

Nằm cách cảng Cửa Việt khoảng 15 hải lý, đặc khu có diện tích 230ha, trong đó hơn 60% là rừng tự nhiên, cùng khu bảo tồn biển rộng khoảng 4.500ha - nguồn tài nguyên quan trọng cho phát triển kinh tế biển gắn với bảo tồn.

Theo định hướng, Cồn Cỏ xác định du lịch - dịch vụ là ngành kinh tế mũi nhọn, song hành với thủy sản và các ngành hỗ trợ, bảo đảm phát triển kinh tế gắn với quốc phòng - an ninh. Từ năm 2017, khi tuyến du lịch ra đảo được khai thác, hạ tầng từng bước được đầu tư, chất lượng dịch vụ cải thiện. Địa phương đang tiếp tục kêu gọi đầu tư, đồng thời xây dựng sản phẩm du lịch mới trên nguyên tắc xuyên suốt: phát triển phải đi đôi với bảo tồn.

Năm 2025, Cồn Cỏ đón hơn 9.200 lượt khách, doanh thu du lịch ước đạt trên 13,9 tỷ đồng. Hiện đặc khu có 14 cơ sở lưu trú với gần 100 phòng, hơn 280 giường.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Phạm Hoàng Phương, Phó Chủ tịch Hội Lữ hành Quảng Trị, Giám đốc Công ty Du lịch Ken Travel cho rằng sức hút của Cồn Cỏ đến từ chiều sâu văn hóa - lịch sử. Du khách không chỉ nghỉ dưỡng mà còn trải nghiệm hành trình “về nguồn” qua hệ thống hầm hào, địa đạo, cột cờ chủ quyền.

Theo ông, Cồn Cỏ giống như một “bảo tàng tự nhiên” với rừng nguyên sinh chiếm hơn 70% diện tích, hệ sinh thái biển đa dạng, có nhiều rạn san hô quý hiếm như san hô đỏ. Khác với sự sôi động của các điểm đến như Đà Nẵng hay Nha Trang, nơi đây mang đến không gian yên bình, tách biệt.

Tuy nhiên, áp lực môi trường đang gia tăng khi lượng khách tăng nhanh trong khi nguồn nước ngọt hạn chế, rác thải nhựa gia tăng. Hoạt động lặn ngắm san hô nếu không kiểm soát chặt có thể gây tổn hại hệ sinh thái biển nhạy cảm.

Liên quan phát triển sản phẩm địa phương, ông Nguyễn Quốc Tuấn, Phó Chi cục trưởng Chi cục Kinh tế hợp tác và Quản lý chất lượng tỉnh Quảng Trị cho rằng Cồn Cỏ không nên phát triển OCOP dàn trải, mà cần tập trung vào sản phẩm chất lượng cao, có câu chuyện rõ ràng như hải sản chế biến, sản phẩm từ rong biển hay nuôi trồng đặc sản như hàu răng cưa, cua đá. Quan trọng hơn, OCOP cần gắn với du lịch để trở thành “đại sứ hình ảnh”, nâng giá trị điểm đến.

Những định hướng này cho thấy Cồn Cỏ đang đứng trước cơ hội hình thành mô hình phát triển riêng, kết hợp hài hòa giữa tài nguyên thiên nhiên, giá trị lịch sử và sinh kế cộng đồng.

Thách thức bảo tồn - bài toán then chốt cho phát triển bền vững

Bên cạnh tiềm năng, vấn đề bảo tồn hệ sinh thái biển đang trở thành thách thức lớn.

Theo ông Trần Xuân Cảnh, Phó Giám đốc Ban Quản lý Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ, giai đoạn 2026-2030, khu bảo tồn có diện tích khoảng 4.300ha, trong đó hơn 532ha thuộc vùng bảo vệ nghiêm ngặt. Khu vực này ghi nhận 954 loài sinh vật biển, gồm nhiều loài quý hiếm như san hô, rùa biển, cá heo, hải sâm, tôm hùm đá.

Tuy nhiên, nguồn lợi thủy sản đang suy giảm do khai thác bằng chất nổ, xyanua, xung điện; khai thác trái phép trong vùng bảo vệ nghiêm ngặt và tình trạng khai thác quá mức. Ngoài ra, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu cũng tác động tiêu cực đến hệ sinh thái.

Trước thực trạng này, các chuyên gia đề xuất phát triển sinh kế bền vững như du lịch sinh thái cộng đồng, thành lập tổ cộng đồng quản lý tài nguyên, khoanh vùng bảo vệ bãi đẻ, bãi giống kết hợp khai thác hợp lý.

Ở góc độ quản lý, ông Hồ Văn Hoan, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Trị nhận định Cồn Cỏ không phù hợp với du lịch đại trà. Với diện tích đất liền chỉ khoảng 2,3km², đảo dễ rơi vào quá tải nếu phát triển ồ ạt.

Do đó, cần mở rộng không gian du lịch ra biển, tận dụng khu bảo tồn hơn 4.500ha như một “không gian du lịch” mới. Hướng đi này không chỉ giảm áp lực hạ tầng mà còn tạo ra các sản phẩm đặc thù như lặn biển, khám phá hệ sinh thái, du lịch trải nghiệm và cộng đồng.

Đáng chú ý, mô hình “bảo tồn sống” cũng được đề xuất thông qua việc tái hiện các di tích chiến tranh, giúp du khách trải nghiệm lịch sử thay vì chỉ tham quan. Cùng với đó, việc kết nối tuyến Cửa Việt - Cửa Tùng - Cồn Cỏ và nghiên cứu mở tuyến Nhật Lệ - Cồn Cỏ được kỳ vọng tạo chuỗi sản phẩm biển đảo đặc trưng, gia tăng sức hút.

Từ các ý kiến tại hội thảo, có thể thấy bài toán phát triển du lịch Cồn Cỏ không chỉ là khai thác tiềm năng, mà là cân bằng giữa phát triển và bảo tồn. Thay vì chạy theo số lượng, địa phương cần lựa chọn mô hình du lịch sinh thái chất lượng cao, quy mô nhỏ, có kiểm soát.

Sự thành công của Cồn Cỏ vì vậy không nằm ở tăng trưởng ngắn hạn, mà ở khả năng gìn giữ tài nguyên, bản sắc và giá trị lịch sử lâu dài để “hòn ngọc giữa Biển Đông” tiếp tục khẳng định vị thế trên bản đồ du lịch biển đảo Việt Nam.

Huế tăng cường năng lực thích ứng thiên tai

Lưu Tô