Cùng với đó, địa phương triển khai nhiều hoạt động như bảo tồn di sản, nâng cao nhận thức cộng đồng và thúc đẩy quảng bá du lịch theo hướng bền vững, có trách nhiệm.

Theo kế hoạch, trong giai đoạn 2026–2027, hồ sơ Công viên địa chất Phú Yên sẽ được trình lên UNESCO xem xét. Đây không chỉ là mục tiêu về danh hiệu mà còn mở ra cơ hội để địa phương ven biển này khẳng định vị thế trên bản đồ di sản địa chất thế giới, đồng thời tạo động lực phát triển kinh tế – xã hội gắn với bảo tồn.

Các nhà khoa học đánh giá Phú Yên hội tụ đầy đủ ba giá trị cốt lõi gồm di sản địa chất, di sản văn hóa và đa dạng sinh học – những yếu tố quan trọng để hình thành một công viên địa chất tiềm năng.

Đáng chú ý, khu vực này sở hữu hệ đá biến chất cổ có niên đại từ khoảng 2,5 tỷ đến 542 triệu năm trước; cùng với đó là các công trình kiến trúc thể hiện sự giao thoa văn hóa Chăm – Việt – Hoa – châu Âu và các hệ sinh thái ven biển đa dạng như cát, đầm phá và rạn san hô.

Công viên địa chất Phú Yên có giá trị nổi bật về địa chất với sự đa dạng của các loại đá, đặc biệt là đá granit hình thành cách đây khoảng 250 triệu năm. Nhiều địa danh tiêu biểu như Gành Đá Đĩa, Hòn Yến, Bãi Môn - Mũi Điện hay Tháp Nhạn góp phần tạo nên giá trị đặc sắc. Xét tổng thể các loại hình di sản, từ địa chất, tự nhiên đến văn hóa và phi vật thể, Phú Yên có đầy đủ tiềm năng để xây dựng hồ sơ Công viên địa chất toàn cầu.

Hiện địa phương ghi nhận 60 di sản địa chất thuộc 9 nhóm khác nhau như cổ sinh, địa mạo – cảnh quan, cổ môi trường, địa tầng, khoáng sản, cấu trúc kiến tạo… Đây là cơ sở khoa học quan trọng để xây dựng và phát triển Công viên địa chất Phú Yên theo định hướng toàn cầu.

Biển giữ vai trò trung tâm của không gian địa chất

Được thành lập năm 2024 với tổng diện tích gần 2.000 km² đất liền và khoảng 1.000 km² vùng biển, Công viên địa chất Phú Yên mang đặc trưng riêng biệt. Nếu các công viên địa chất toàn cầu tại Việt Nam chủ yếu nằm ở khu vực núi đá vôi hoặc cao nguyên bazan, thì tại đây, biển đóng vai trò trung tâm.

Đường bờ biển dài gần 189 km cùng hệ thống đảo, gành đá, bãi biển, đầm và vịnh là kết quả của quá trình vận động kiến tạo và biến đổi mực nước biển kéo dài hàng trăm triệu năm.

Không chỉ tạo nên cảnh quan hấp dẫn, biển còn mang giá trị khoa học quan trọng. Các bậc thềm biển cổ, doi cát nối đảo hay hệ thống đầm – vịnh như Vịnh Xuân Đài, Đầm Ô Loan, Cù Mông là minh chứng cho sự biến đổi của mực nước biển qua các thời kỳ địa chất.

Đây chính là lợi thế giúp Công viên địa chất Phú Yên tạo dấu ấn riêng trong mạng lưới công viên địa chất trong nước và khu vực, đồng thời phù hợp với định hướng của UNESCO về phát triển bền vững kinh tế biển và thích ứng biến đổi khí hậu.

Dấu tích từ siêu lục địa cổ đại

Theo các nghiên cứu ban đầu, khu vực công viên địa chất nằm ở rìa phía Nam của địa khối Kontum – một phần của siêu lục địa Gondwana.

Hàng tỷ năm trước, siêu lục địa này tồn tại ở bán cầu Nam trước khi tách rời, để lại nhiều dấu tích địa chất quý giá. Các loại đá biến chất có niên đại từ 1,8 đến 2 tỷ năm tại Núi Chóp Chài, Nhất Tự Sơn hay khu vực Vịnh Xuân Đài là bằng chứng quan trọng cho quá trình tiến hóa địa chất toàn cầu.

Song song đó là lịch sử hoạt động mạnh mẽ của magma và núi lửa. Khoảng 250 triệu năm trước, khu vực này trải qua nhiều giai đoạn trầm tích và phun trào, hình thành nên các khối granit tại Núi Nhạn, Đèo Cả, Núi Đá Bia và các cảnh quan bazan ven biển.

Đặc biệt, Gành Đá Đĩa với các cột đá bazan hình lục giác xếp khít là minh chứng sinh động cho quá trình nguội đi của dung nham trong môi trường biển.

Sự hòa quyện giữa địa chất và văn hóa

Trong tổng thể không gian địa chất, Sông Ba giữ vai trò quan trọng. Đây là một trong số ít con sông lớn chảy từ Tây Nguyên ra biển, mang theo trầm tích và dấu ấn địa chất từ thượng nguồn xuống đồng bằng.

Dọc theo đới đứt gãy sâu của sông Ba, nhiều dấu tích địa chất như nước nóng, trầm tích bentonite và diatomite chứa hóa thạch thực vật đã được phát hiện, góp phần tái hiện môi trường tự nhiên trong quá khứ.

Không chỉ có giá trị khoa học, con sông này còn gắn bó mật thiết với đời sống cư dân, góp phần hình thành không gian văn hóa đặc trưng. Từ thượng nguồn đến cửa biển, sông Ba nuôi dưỡng các cộng đồng dân cư và tạo nên mối liên kết chặt chẽ giữa con người với thiên nhiên.

Điểm đặc sắc của Công viên địa chất Phú Yên không chỉ nằm ở cảnh quan và địa tầng cổ mà còn ở sự kết hợp hài hòa giữa di sản địa chất và văn hóa. Trên nền tảng hàng trăm triệu năm hình thành là lớp trầm tích văn hóa kéo dài hơn 415 năm, với hàng trăm di tích lịch sử, kiến trúc và khảo cổ.

Các lễ hội truyền thống gắn với biển như lễ hội Cầu Ngư, lễ hội Đầm Ô Loan, cùng các nghề truyền thống như làm nước mắm, đan lưới, thúng chai và các loại hình nghệ thuật dân gian như Bài chòi, hò bả trạo… đã tạo nên bản sắc riêng cho vùng đất này.

Chính sự gắn kết giữa thiên nhiên và con người, giữa lịch sử địa chất và đời sống hiện đại đã tạo nên chiều sâu đặc biệt cho Công viên địa chất Phú Yên, góp phần nâng cao giá trị trong hành trình hướng tới danh hiệu toàn cầu.

TP HCM dự kiến khởi công Công viên Cảng Nhà Rồng – Khánh Hội dịp 2/9

Thanh Thanh