Ngày 24/4, tại Hà Nội, Cục Quản lý tài nguyên nước (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam cùng các cơ quan liên quan tổ chức Tọa đàm “Các giải pháp phục hồi nguồn nước”.

Sự kiện thu hút đông đảo đại biểu đến từ các bộ, ngành Trung ương, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế. Đây được đánh giá là diễn đàn chuyên sâu nhằm tham vấn chính sách và đề xuất các giải pháp khoa học – thực tiễn cho bài toán phục hồi nguồn nước tại Việt Nam.

Áp lực suy thoái nguồn nước ngày càng gia tăng

Phát biểu khai mạc, ông Nguyễn Hồng Hiếu – Phó Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước, nhấn mạnh, tài nguyên nước là yếu tố thiết yếu bảo đảm sự sống và đóng vai trò nền tảng đối với phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh và chất lượng sống của người dân.

Tuy nhiên, những năm gần đây, dưới tác động của biến đổi khí hậu, gia tăng khai thác sử dụng nước, cùng áp lực đô thị hóa và công nghiệp hóa, nhiều nguồn nước tại Việt Nam đang suy thoái nghiêm trọng. Không ít dòng sông, kênh, rạch bị ô nhiễm nặng, thậm chí trở thành “dòng sông chết”, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất, sinh hoạt và hệ sinh thái.

Thực tiễn này đòi hỏi phải triển khai các giải pháp phục hồi nguồn nước một cách tổng thể, đồng bộ và bền vững. Đây cũng là nhiệm vụ cấp thiết đã được Đảng, Chính phủ xác định nhằm bảo đảm an ninh nguồn nước quốc gia.

Đáng chú ý, Luật Tài nguyên nước năm 2023 đã bổ sung nhiều quy định liên quan đến bảo vệ, phục hồi các nguồn nước suy thoái, đồng thời giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng Đề án phục hồi nguồn nước trình Thủ tướng Chính phủ.

Theo ông Nguyễn Hồng Hiếu, thời gian qua, Cục Quản lý tài nguyên nước đã phối hợp với ADB và các cơ quan nghiên cứu xây dựng bộ tiêu chí đánh giá mức độ suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm nguồn nước; đồng thời triển khai nghiên cứu tại một số lưu vực trọng điểm như Bắc Hưng Hải, Nhuệ – Đáy, Ngũ Huyện Khê.

“Để các tiêu chí và giải pháp thực sự khả thi, cần có sự tham vấn rộng rãi từ các chuyên gia, nhà khoa học và các bên liên quan. Đây cũng là mục tiêu trọng tâm của tọa đàm”, ông Hiếu nhấn mạnh.

Nhận diện nguyên nhân, đề xuất giải pháp tổng thể

Các tham luận tại tọa đàm cho thấy, trong khoảng 20 năm qua, hiện tượng hạ thấp lòng dẫn trên các sông lớn như sông Hồng, sông Đà diễn ra rõ rệt, kéo theo suy giảm mực nước. Hệ quả là nhiều nhánh sông như Nhuệ, Đáy, Tích, Bắc Hưng Hải, Ngũ Huyện Khê bị tách khỏi nguồn cấp chính, dẫn đến thiếu nước nghiêm trọng.

Các công trình lấy nước tự chảy không còn hiệu quả, nhiều hệ thống thủy lợi phải phụ thuộc vào bơm hoặc xả nước từ hồ chứa là giải pháp tốn kém và thiếu bền vững.

Đáng lo ngại, do thiếu dòng chảy thường xuyên, nhiều hệ thống sông nội địa đang bị ô nhiễm nặng bởi nước thải sinh hoạt, công nghiệp và làng nghề chưa qua xử lý, làm gia tăng rủi ro đối với môi trường và sức khỏe cộng đồng.

Trước thực trạng này, các chuyên gia đề xuất nhiều nhóm giải pháp tổng thể, kết hợp giữa công trình và phi công trình.

Trong đó, giải pháp điều hòa, phân phối nguồn nước nhằm duy trì dòng chảy thường xuyên được xem là then chốt. Đồng thời, cần tăng cường thu gom, xử lý triệt để nguồn thải và bổ sung nguồn nước sạch để cải thiện chất lượng nước.

Một hướng đi quan trọng khác là đầu tư, nâng cấp hệ thống quan trắc tài nguyên nước theo hướng tự động, liên tục, kết nối với cơ sở dữ liệu quốc gia nhằm phục vụ giám sát, cảnh báo và hỗ trợ ra quyết định.

Ngoài ra, các chuyên gia cũng nhấn mạnh việc tái cấu trúc không gian phát triển theo hướng tích hợp quản lý nước với quy hoạch đô thị, hình thành hành lang sinh thái và không gian xanh ven sông.

Đáng chú ý, việc huy động nguồn lực xã hội, đặc biệt khu vực tư nhân, được xem là giải pháp quan trọng. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, đầu tư hạ tầng khung, trong khi doanh nghiệp tham gia đầu tư, vận hành các dự án liên quan đến nước.

Về giải pháp công trình, các phương án được đưa ra gồm: vận hành hồ chứa, xây dựng đập ngầm và đập dâng điều tiết. Trong đó, phương án đập dâng được đánh giá có nhiều ưu điểm khi cho phép điều tiết mực nước mùa kiệt nhưng vẫn bảo đảm thoát lũ mùa mưa.

Đồng hành quốc tế, thúc đẩy quản lý theo lưu vực sông

Đại diện ADB đánh giá cao nỗ lực của Việt Nam trong triển khai Luật Tài nguyên nước 2023, đặc biệt là việc xây dựng bộ tiêu chí đánh giá được xem là nền tảng quan trọng để xác định ưu tiên phục hồi và định hướng đầu tư.

Theo ADB, đến năm 2030, tổ chức này cam kết dành khoảng 40 tỷ USD hỗ trợ chuyển đổi hệ thống lương thực, trong đó có các sáng kiến liên quan đến lưu vực sông bền vững và đầu tư vào vốn tự nhiên.

ADB cũng sẵn sàng hỗ trợ Việt Nam đánh giá toàn diện an ninh nguồn nước theo tiêu chí quốc tế, qua đó góp phần hoàn thiện chính sách và thu hút nguồn lực đầu tư.

Một điểm nhấn quan trọng được các chuyên gia thống nhất là cần chuyển từ quản lý theo địa giới hành chính sang quản lý theo lưu vực sông phù hợp với quy luật tự nhiên của dòng chảy, giúp nâng cao hiệu quả quản lý.

Cùng với đó, cần chuyển từ cách tiếp cận kiểm soát ô nhiễm sang đánh giá “sức khỏe” hệ thống nước để xử lý tận gốc các vấn đề.

Kết luận tọa đàm, GS.TS Trần Đình Hòa – Viện trưởng Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam, khẳng định, phục hồi nguồn nước là nhiệm vụ lớn, có tác động sâu rộng đến phát triển kinh tế - xã hội và đời sống người dân.

Các ý kiến tại tọa đàm đã cung cấp nhiều luận cứ khoa học và thực tiễn quan trọng, từ xây dựng tiêu chí đánh giá đến giải pháp kỹ thuật, cơ chế chính sách và mô hình huy động nguồn lực. Đây sẽ là cơ sở để hoàn thiện báo cáo và triển khai Đề án phục hồi nguồn nước trong thời gian tới.

GS.TS Phạm Quý Nhân: Phát huy vai trò của phụ nữ trong quản lý tài nguyên nước

Mai Hạ