Thực tiễn triển khai trong những năm qua cho thấy, khoảng cách giữa thiết kế chính sách và vận hành thực tế vẫn còn đáng kể. Những vướng mắc về thủ tục chồng lấn, thiếu đồng bộ giữa các công cụ quản lý, hay sự lúng túng trong triển khai các cơ chế mới như kinh tế tuần hoàn, thị trường các-bon… đã đặt ra yêu cầu phải tiếp tục cải cách thể chế phát triển bền vững, chính sách môi trường luôn đóng vai trò “hạ tầng mềm” quyết định chất lượng tăng trưởng.

Sau dấu mốc của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, hệ thống pháp luật môi trường Việt Nam đã có bước chuyển đáng kể khi tiếp cận theo hướng phòng ngừa, phân loại rủi ro và tích hợp công cụ quản lý. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai trong những năm qua cho thấy khoảng cách giữa thiết kế chính sách và vận hành thực tế vẫn còn đáng kể. Những vướng mắc về thủ tục chồng lấn, thiếu đồng bộ giữa các công cụ quản lý, hay sự lúng túng trong triển khai các cơ chế mới như kinh tế tuần hoàn, thị trường các-bon… đã đặt ra yêu cầu phải tiếp tục cải cách.

Dự thảo Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi năm 2026 không chỉ đơn thuần là một lần điều chỉnh kỹ thuật, mà phản ánh một bước chuyển tư duy sâu sắc: Từ quản lý dựa trên thủ tục hành chính sang quản trị môi trường dựa trên rủi ro và dữ liệu. Đây là xu hướng phù hợp với thông lệ quốc tế, đồng thời đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế xanh, giảm phát thải và hội nhập sâu rộng.

Việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường lần này xuất phát từ sự hội tụ của nhiều áp lực mang tính hệ thống. Trước hết là những vướng mắc trong quá trình thực thi Luật năm 2020, khi nhiều quy định còn chồng lấn, thiếu đồng bộ và chưa phản ánh đầy đủ mức độ rủi ro của từng loại hình dự án. Cách tiếp cận còn nặng về thủ tục hành chính khiến hiệu quả kiểm soát môi trường chưa tương xứng, đồng thời làm gia tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Song song với đó là áp lực hội nhập quốc tế ngày càng rõ nét, đặc biệt trong bối cảnh các tiêu chuẩn về phát triển xanh, giảm phát thải và thương mại bền vững đang trở thành yêu cầu bắt buộc.

Hệ thống pháp luật môi trường vì vậy cần được điều chỉnh theo hướng tương thích với các cơ chế toàn cầu, từ kiểm kê khí nhà kính đến vận hành thị trường các-bon, nếu không sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Một yếu tố quan trọng khác là yêu cầu đổi mới mô hình quản lý nhà nước trong bối cảnh chuyển đổi số. Việc phụ thuộc vào hồ sơ giấy, quy trình thủ công và kiểm soát hình thức không còn phù hợp, đòi hỏi phải chuyển sang mô hình quản trị dựa trên dữ liệu, có khả năng giám sát liên tục và ra quyết định dựa trên bằng chứng.

Trong bối cảnh đó, điểm đáng chú ý của Dự thảo Luật không nằm ở việc bổ sung thêm các công cụ kiểm soát, mà ở cách thiết kế lại logic quản lý. Thay vì gia tăng tiền kiểm, Dự thảo lựa chọn giảm thủ tục đầu vào, đồng thời tăng cường hậu kiểm thông qua dữ liệu và công nghệ. Đây là sự chuyển dịch mang tính bản chất, từ quản lý “trên giấy” sang quản lý “trong thực tế”, từ kiểm soát hình thức sang kiểm soát dựa trên kết quả và rủi ro, qua đó đặt nền móng cho một hệ thống quản trị môi trường hiện đại, minh bạch và hiệu quả hơn.

[Góc nhìn tuần qua] : Những ngày tháng Tư trở lại “khi ký ức lịch sử và hơi thở môi trường giao thoa”

Ban Biên tập Moitruong.net.vn