“Cơn sốt” vật liệu xây dựng và áp lực từ đầu tư công

Thị trường vật liệu xây dựng từ đầu năm 2026 đến nay chứng kiến đợt tăng giá mạnh nhất trong nhiều năm trở lại đây. Giá cát, đá, đất san lấp tại nhiều địa phương tăng từ 25 - 50% so với cuối năm 2025, thậm chí có nơi tăng gấp đôi chỉ trong vài tháng.

Tại khu vực miền Trung, đặc biệt là TP. Đà Nẵng và Quảng Nam cũ, giá cát xây dựng có thời điểm tiến sát mốc 1 triệu đồng/m3, trong khi đất san lấp dao động quanh mức 280.000 đồng/m3. Đây là mức giá được nhiều doanh nghiệp đánh giá là “chưa từng có tiền lệ”, đẩy chi phí xây dựng tăng mạnh và tạo áp lực lớn lên tiến độ thi công các công trình.

Nguyên nhân của tình trạng này đến từ sự mất cân đối nghiêm trọng giữa cung và cầu. Trong khi nhu cầu vật liệu xây dựng tăng đột biến do hàng loạt dự án đầu tư công, cao tốc, sân bay, khu công nghiệp và đô thị mới đồng loạt triển khai thì nguồn cung vật liệu hợp pháp lại không đáp ứng kịp.

Năm 2026 được xem là giai đoạn cao điểm giải ngân đầu tư công khi nhiều dự án hạ tầng chiến lược bước vào giai đoạn tăng tốc thi công. Chỉ riêng các dự án giao thông trọng điểm quốc gia như cao tốc Bắc – Nam, các tuyến vành đai đô thị, sân bay và cảng biển đã cần khối lượng rất lớn cát, đá và đất đắp nền.

Theo giới chuyên gia, áp lực vật liệu xây dựng hiện nay không còn là biến động mang tính chu kỳ mà đang trở thành vấn đề chiến lược của nền kinh tế. Nếu nguồn cung không được tháo gỡ kịp thời, nguy cơ chậm tiến độ đầu tư công, đội vốn dự án và gia tăng áp lực lạm phát xây dựng là rất rõ ràng.

Điều đáng chú ý là nhiều địa phương dù có trữ lượng khoáng sản tương đối lớn nhưng vẫn rơi vào tình trạng khan hiếm vật liệu. Nguyên nhân nằm ở việc nhiều mỏ dù đã đấu giá thành công nhưng chưa thể đưa vào khai thác do vướng hàng loạt thủ tục pháp lý như đánh giá tác động môi trường, cấp phép khai thác, xác định nghĩa vụ tài chính hay chuyển đổi mục đích sử dụng đất.

Thực tế này khiến khoảng cách từ “trúng đấu giá” đến “khai thác thực tế” kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, làm nguồn cung mới không thể nhanh chóng bổ sung cho thị trường.

Tại Diễn đàn Đối thoại doanh nghiệp 2026 tổ chức ở Đà Nẵng, nhiều doanh nghiệp phản ánh tình trạng giá vật liệu tăng quá cao trong khi các mỏ trúng đấu giá chậm hoàn thiện thủ tục đã khiến nhà thầu rơi vào thế bị động.

Ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội các nhà thầu xây dựng Việt Nam cho rằng nhiều doanh nghiệp đang rơi vào tình trạng “mắc kẹt” vì hợp đồng đã ký theo đơn giá cố định nhưng giá vật liệu liên tục leo thang, khiến biên lợi nhuận bị thu hẹp nghiêm trọng.

Đấu giá mỏ khoáng sản: Giải pháp cấp bách nhưng chưa đủ

Trước áp lực thiếu hụt nguồn cung, nhiều địa phương trên cả nước đang đồng loạt tổ chức đấu giá quyền khai thác khoáng sản nhằm nhanh chóng bổ sung vật liệu xây dựng cho thị trường.

Tại Lai Châu, UBND tỉnh đã phê duyệt kết quả đấu giá hai mỏ cát Pa Tần trên sông Nậm Na với tỷ lệ thu tiền cấp quyền khai thác lần lượt là 19% và 6%. Điện Biên cũng phê duyệt hàng loạt kết quả đấu giá các mỏ cát, đá và đất san lấp phục vụ xây dựng trong tháng 4/2026.

Tại Tây Ninh, địa phương dự kiến đưa ra đấu giá 25 khu vực mỏ trong giai đoạn 2026 - 2027 với tổng trữ lượng khoảng 37,38 triệu m3. Trong khi đó, TP. Huế, Quảng Trị và nhiều địa phương khác cũng đang đẩy nhanh kế hoạch đấu giá thêm các mỏ cát, đá, sét và vật liệu san lấp.

Theo các chuyên gia kinh tế, việc đấu giá quyền khai thác khoáng sản là xu hướng tất yếu nhằm minh bạch hóa hoạt động khai thác tài nguyên, hạn chế cơ chế “xin – cho” và tăng nguồn thu ngân sách. Tuy nhiên, nếu không kiểm soát tốt, hoạt động đấu giá cũng có thể kéo theo nhiều hệ lụy.

Một trong những vấn đề đáng lo ngại hiện nay là hiện tượng đẩy giá đấu lên quá cao. Tại một số mỏ, tỷ lệ thu tiền cấp quyền khai thác ở mức rất lớn, phản ánh áp lực cạnh tranh gay gắt trong bối cảnh thị trường khan hiếm nguồn cung.

Theo giới chuyên môn, khi doanh nghiệp phải bỏ chi phí quá lớn để trúng đấu giá, áp lực tài chính cuối cùng sẽ được chuyển vào giá bán vật liệu xây dựng. Điều này có thể khiến mục tiêu bình ổn thị trường trở nên khó đạt được.

Bên cạnh đó, nguy cơ đầu cơ quyền khai thác khoáng sản cũng đang được cảnh báo. Một số doanh nghiệp tham gia đấu giá không hoàn toàn nhằm mục tiêu khai thác ngay mà có thể giữ quyền mỏ để chờ giá vật liệu tiếp tục tăng hoặc chuyển nhượng lại nhằm hưởng chênh lệch.

Ngoài bài toán kinh tế, áp lực môi trường từ việc gia tăng khai thác khoáng sản cũng là vấn đề lớn đặt ra hiện nay. Khai thác cát quá mức có thể gây sạt lở bờ sông, thay đổi dòng chảy và ảnh hưởng nghiêm trọng tới hệ sinh thái. Trong khi đó, khai thác đất, đá quy mô lớn dễ phát sinh bụi, tiếng ồn và nguy cơ mất an toàn môi trường tại nhiều địa phương.

Các chuyên gia cho rằng về lâu dài, Việt Nam không thể chỉ phụ thuộc vào việc mở thêm mỏ khoáng sản để giải quyết nhu cầu vật liệu xây dựng. Điều cần thiết hơn là xây dựng chiến lược phát triển vật liệu bền vững, bao gồm đẩy mạnh vật liệu thay thế, phát triển cát nghiền, tái chế chất thải xây dựng và ứng dụng công nghệ trong quản lý khai thác khoáng sản.

Đồng thời, cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực khoáng sản cần được xem là giải pháp trọng tâm nhằm rút ngắn thời gian đưa mỏ vào hoạt động sau đấu giá. Nhiều doanh nghiệp kiến nghị cần cho phép triển khai song song các thủ tục liên quan, tăng cường phối hợp liên ngành và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý cấp phép.

Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng tốc đầu tư hạ tầng quy mô lớn, bài toán vật liệu xây dựng sẽ tiếp tục là thách thức dài hạn. Nếu không tháo gỡ đồng bộ từ cơ chế quản lý, nguồn cung cho tới kiểm soát thị trường, áp lực thiếu vật liệu và tăng giá có thể tiếp tục ảnh hưởng tới tiến độ đầu tư công cũng như sức cạnh tranh của nền kinh tế trong những năm tới.

TP.HCM tăng cường kiểm soát tài nguyên nước, hướng tới phát triển bền vững

Minh Kiên