Dù ở thời đại của Người, khái niệm “phát triển bền vững”, “kinh tế xanh”, “an ninh nguồn nước” hay “biến đổi khí hậu” chưa phổ biến như hiện nay, song qua nhiều bài viết, bài nói chuyện và chỉ đạo thực tiễn, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thể hiện tầm nhìn sâu rộng về mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên. Những quan điểm ấy ngày nay đang trở thành nền tảng quan trọng cho chiến lược phát triển bền vững của Việt Nam trong bối cảnh biến đổi khí hậu và khủng hoảng môi trường toàn cầu.

Nước và thiên nhiên – nền tảng cho sự phát triển của quốc gia

Ngay từ những năm đầu của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặc biệt quan tâm đến vấn đề thủy lợi, nguồn nước và cải tạo thiên nhiên để phục vụ đời sống nhân dân. Người nhiều lần nhấn mạnh vai trò của nước đối với sản xuất nông nghiệp và sự tồn vong của dân tộc. Trong bối cảnh đất nước còn nghèo khó, chiến tranh liên miên, Bác vẫn xác định “thủy lợi là biện pháp hàng đầu để phát triển nông nghiệp”.

Tại buổi nói chuyện với Hội nghị thủy lợi toàn miền Bắc họp tại xã Hiên Vân, huyện Tiên Du (Bắc Ninh), diễn ra ngày 14/9/1959, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã hỏi: “Các chú đều biết Việt Nam ta có hai tiếng Tổ quốc, ta cũng gọi Tổ quốc là đất nước; có đất và có nước, thì mới thành Tổ quốc. Có đất lại có nước thì dân giàu, nước mạnh”.

Người căn dặn: “Nước cũng có thể làm lợi nhưng cũng có thể làm hại, nhiều nước quá thì úng, lụt, ít nước quá thì hạn hán. Nhiệm vụ của chúng ta là làm cho đất với nước điều hoà với nhau để nâng cao đời sống nhân dân, xây dựng chủ nghĩa xã hội. Vậy ta phải làm sao cho dân có đủ nước để tǎng gia sản xuất”.

Tư tưởng ấy cho thấy Bác không chỉ nhìn nước như một nguồn tài nguyên đơn thuần mà còn xem đây là yếu tố gắn liền với vận mệnh quốc gia.

Những năm 1958 – 1960, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhiều lần trực tiếp xuống các công trường thủy lợi như Bắc Hưng Hải, Đại Thủy Nông Nậm Rốm, công trình chống lũ ở đồng bằng Bắc Bộ… để động viên cán bộ, nhân dân. Người coi việc trị thủy không chỉ là nhiệm vụ kinh tế mà còn là “một cuộc cách mạng lớn”. Trong tư duy của Bác, nguồn nước cần được khai thác hợp lý, phục vụ dân sinh nhưng đồng thời phải biết phòng chống thiên tai, bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên.

Ngày nay, khi Việt Nam đang đối diện với tình trạng suy giảm nguồn nước, ô nhiễm sông hồ, xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long và những tác động nặng nề từ biến đổi khí hậu, tư tưởng của Bác về “làm cho nước ít hại mà nhiều lợi” càng trở nên sâu sắc. Đó chính là tinh thần quản trị tài nguyên nước theo hướng hài hòa giữa phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường sinh thái.

Không chỉ quan tâm đến tài nguyên nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn đặc biệt chú trọng bảo vệ rừng và thiên nhiên. Người từng khẳng định: “Rừng là vàng, nếu mình biết bảo vệ, xây dựng thì rừng rất quý”. Câu nói giản dị nhưng chứa đựng tầm nhìn chiến lược về giá trị của tài nguyên thiên nhiên đối với sự phát triển lâu dài của đất nước.

Với Bác, rừng không chỉ cung cấp lâm sản mà còn giữ nước, chống xói mòn, điều hòa khí hậu và bảo vệ môi trường sống. Tư duy ấy hoàn toàn phù hợp với các quan điểm khoa học hiện đại về vai trò của rừng trong bảo tồn đa dạng sinh học và giảm phát thải khí nhà kính.

Mùa xuân năm 1959, Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động “Tết trồng cây” trên phạm vi toàn quốc. Người nhấn mạnh: “Việc này tốn kém ít mà lợi ích rất nhiều”. Đến nay, sau hơn nửa thế kỷ, phong trào Tết trồng cây vẫn được duy trì rộng khắp trên cả nước, trở thành một nét đẹp văn hóa và là thông điệp mạnh mẽ về trách nhiệm bảo vệ môi trường.

Điều đáng nói là ở thời điểm đó, nhiều quốc gia trên thế giới còn chưa đặt nặng vấn đề môi trường sinh thái. Thế nhưng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sớm nhìn thấy vai trò của cây xanh, rừng đầu nguồn và thiên nhiên đối với tương lai đất nước. Đây chính là tầm nhìn vượt thời đại của một lãnh tụ luôn gắn sự phát triển của con người với thiên nhiên.

Tư tưởng vượt thời đại trong hành trình phát triển xanh hôm nay

Một trong những giá trị lớn trong tư tưởng Hồ Chí Minh về môi trường chính là quan điểm sống hài hòa với tự nhiên. Suốt cuộc đời mình, Bác duy trì lối sống giản dị, tiết kiệm, gần gũi thiên nhiên. Từ ngôi nhà sàn đơn sơ giữa vườn cây xanh tại Phủ Chủ tịch cho đến cách sinh hoạt hằng ngày, tất cả đều thể hiện tinh thần tôn trọng tự nhiên, chống lãng phí tài nguyên.

Bác từng căn dặn cán bộ, nhân dân phải giữ gìn vệ sinh môi trường, bảo vệ nguồn nước, không để ao hồ, sông suối bị ô nhiễm. Người xem việc giữ gìn vệ sinh là biểu hiện của văn minh và sức khỏe cộng đồng. Trong nhiều bài viết đăng trên báo, Bác nhấn mạnh vai trò của “đời sống mới”, trong đó vệ sinh môi trường là một nội dung quan trọng.

Ngày nay, khi vấn nạn rác thải nhựa, ô nhiễm nguồn nước và suy thoái môi trường đang trở thành thách thức toàn cầu, những lời dạy của Bác vẫn mang ý nghĩa thời sự sâu sắc. Việc xây dựng lối sống xanh, tiêu dùng bền vững và ứng xử thân thiện với môi trường thực chất cũng là tiếp nối tư tưởng của Người trong điều kiện mới.

Đặc biệt, tư tưởng Hồ Chí Minh còn thể hiện rõ tính nhân văn sâu sắc khi đặt con người ở vị trí trung tâm của sự phát triển. Mọi chủ trương phát triển kinh tế theo quan điểm của Người đều phải hướng đến nâng cao đời sống nhân dân, bảo đảm sức khỏe cộng đồng và gìn giữ môi trường sống cho các thế hệ mai sau.

Điều này rất tương đồng với quan điểm phát triển bền vững hiện đại mà Liên Hợp Quốc đang thúc đẩy, trong đó môi trường, kinh tế và xã hội phải được phát triển hài hòa. Có thể nói, dù không sử dụng thuật ngữ “phát triển bền vững”, nhưng tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã hàm chứa đầy đủ tinh thần ấy.

Trong bối cảnh hiện nay, Việt Nam đang thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi xanh và bảo vệ tài nguyên nước. Những mục tiêu đó không chỉ xuất phát từ yêu cầu hội nhập quốc tế mà còn là sự kế thừa tư tưởng phát triển hài hòa giữa con người với thiên nhiên mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt nền móng từ nhiều thập kỷ trước.

Các chuyên gia môi trường cho rằng, để giải quyết những thách thức như ô nhiễm nguồn nước, suy giảm tài nguyên thiên nhiên hay biến đổi khí hậu, điều quan trọng không chỉ là công nghệ mà còn cần thay đổi nhận thức xã hội. Và tư tưởng Hồ Chí Minh chính là nguồn giá trị tinh thần quan trọng để xây dựng ý thức trách nhiệm cộng đồng trong bảo vệ môi trường.

Kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng là dịp để nhìn lại trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với thiên nhiên, nguồn nước và môi trường sống. Trong hành trình phát triển mới, Việt Nam không thể đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế bằng mọi giá. Bảo vệ môi trường, gìn giữ tài nguyên nước cần trở thành nền tảng cho mọi chiến lược phát triển.

Hơn nửa thế kỷ sau khi Người đi xa, tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về thiên nhiên và môi trường vẫn vẹn nguyên giá trị. Đó không chỉ là những lời dạy mang tính đạo đức mà còn là định hướng chiến lược cho phát triển bền vững quốc gia.

Trong dòng chảy của thời đại xanh hôm nay, những tư tưởng ấy tiếp tục soi đường để Việt Nam hướng tới một tương lai phát triển hài hòa, nơi con người biết trân trọng từng dòng sông, cánh rừng và từng nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá của đất nước.

Tầm nhìn chiến lược và dự báo thiên tài của Chủ tịch Hồ Chí Minh về ngày thống nhất đất nước

Mai Hạ