Tài nguyên nước

Miền Trung – Tây Nguyên: Đánh thức “mỏ vàng” nước khoáng, nước nóng thiên nhiên

{Tên tác giả} • {Ngày xuất bản}

Miền Trung – Tây Nguyên được đánh giá là khu vực giàu tiềm năng nước khoáng, nước nóng thiên nhiên bậc nhất cả nước với hàng chục nguồn khoáng quý, đa dạng về thành phần hóa học, nhiệt độ và công dụng. Tuy nhiên, việc khai thác hiện nay vẫn còn nhỏ lẻ, thiếu quy hoạch tổng thể và chưa phát huy hết giá trị kinh tế, du lịch, chăm sóc sức khỏe cũng như năng lượng địa nhiệt mà thiên nhiên ban tặng.

“Món quà vô giá” từ lòng đất

Nước khoáng, nước nóng thiên nhiên từ lâu đã được xem là “báu vật” thiên nhiên phục vụ đời sống con người. Không chỉ được sử dụng để đóng chai giải khát, nhiều nguồn nước khoáng còn có giá trị chữa bệnh, phục hồi sức khỏe, phát triển du lịch nghỉ dưỡng và khai thác năng lượng địa nhiệt.

Hiện nay, Việt Nam có khoảng 122 cơ sở đầu tư kinh doanh khai thác từ 65 nguồn nước khoáng, nước nóng thiên nhiên, trong đó có 94 cơ sở được cấp phép. Có 74 cơ sở phục vụ ngâm tắm kết hợp du lịch nghỉ dưỡng với trữ lượng khai thác khoảng 14.677 m3/ngày; 46 cơ sở khai thác phục vụ đóng chai nước giải khát với khoảng 1.086 triệu lít/năm; 2 cơ sở phục vụ ngâm tắm chữa bệnh với khoảng 3.700 bệnh nhân/năm.

Trên thế giới, việc sử dụng nước khoáng chữa bệnh đã có lịch sử hàng nghìn năm. Tại Nhật Bản có khoảng 150 suối nước nóng với hơn 1.400 nhánh; Hungary, Italia hay Algeria đều phát triển mạnh các mô hình nghỉ dưỡng, trị liệu bằng nước khoáng nóng từ thời La Mã cổ đại.

Ở Việt Nam, ông cha ta cũng đã biết sử dụng nước khoáng để chữa bệnh từ rất sớm. Trong “Phủ biên tạp lục” năm 1776, nhà bác học Lê Quý Đôn từng ghi chép về những vùng nước nóng nổi tiếng tại miền Trung. Nhiều truyền thuyết dân gian như chuyện Huyền Trân công chúa dừng chân ở Vĩnh Hảo hay công chúa Chiêm Thành được chữa bệnh tại Hội Vân vẫn còn lưu truyền đến nay.

Ngoài phục vụ du lịch, nghỉ dưỡng và chữa bệnh, nước nóng thiên nhiên còn được sử dụng trong khai thác địa nhiệt. Italia là quốc gia đầu tiên sử dụng địa nhiệt để phát điện từ năm 1904. Đến năm 2000, tổng công suất năng lượng địa nhiệt phi điện của 55 quốc gia đã đạt 16.810 MWt.

Tiềm năng lớn nhưng khai thác còn hạn chế

Theo các nghiên cứu địa chất thủy văn, Việt Nam đã phát hiện hơn 400 nguồn nước khoáng, nước nóng thiên nhiên. Riêng 5 tỉnh miền Trung – Tây Nguyên có tới 94 nguồn, chiếm khoảng 23,3% tổng số nguồn của cả nước; trong đó khu vực Tây Nguyên có 26 nguồn.

Quảng Ngãi hiện có 27 nguồn nước khoáng, nước nóng thiên nhiên, hầu hết có nhiệt độ trên 50°C. Nguồn Thạch Trụ được đánh giá có tiềm năng phát triển thủy địa nhiệt nhiệt độ thấp phục vụ điều trị và du lịch nghỉ dưỡng. Tuy nhiên, các nguồn nước tại khu vực này thường có hàm lượng Fluor cao nên cần xử lý cẩn thận trước khi sử dụng.

Gia Lai đã phát hiện 9 nguồn nước khoáng, nước nóng thiên nhiên. Trong đó, nguồn Hội Vân đã được khai thác phục vụ an dưỡng chữa bệnh; nguồn Phước Mỹ được khai thác đóng chai với công suất 30 triệu lít/năm; nguồn Vĩnh Thịnh phục vụ ngâm tắm và nghỉ dưỡng. Nhiều nguồn nước tại Gia Lai có nhiệt độ lên tới 70-80°C, phù hợp cho phát triển du lịch nghỉ dưỡng và chữa bệnh.

Đắk Lắk hiện phát hiện 6 nguồn nước khoáng, nước nóng nhưng mới chỉ có 2 nguồn được khai thác sử dụng. Nguồn Phú Sen thuộc loại nước khoáng silic-fluor; nguồn Triêm Đức từng được người Pháp khai thác nhưng hiện vẫn chưa được đầu tư phát triển tương xứng.

Khánh Hòa được xem là một trong những địa phương có nguồn tài nguyên nước khoáng giá trị nhất cả nước với 29 nguồn nước khoáng, nước nóng thiên nhiên; trong đó 14 nguồn đã được đánh giá trữ lượng và đưa vào khai thác. Các nguồn nước khoáng tại đây chủ yếu thuộc loại silic-fluor, nhiệt độ từ 33-63°C, rất thích hợp phát triển dịch vụ ngâm tắm, nghỉ dưỡng.

Lâm Đồng hiện đã phát hiện 22 nguồn nước khoáng, nước nóng thiên nhiên với thành phần hóa học đa dạng. Đáng chú ý là nguồn Vĩnh Hảo – thương hiệu nổi tiếng từ đầu thế kỷ XX – hiện được khai thác khoảng 60 triệu lít/năm. Ngoài ra còn có các nguồn quý hiếm như Châu Cát hay Đắk Mol với tiềm năng phục vụ nghỉ dưỡng, chữa bệnh và khai thác khí CO2.

Không chỉ có nước khoáng, miền Trung – Tây Nguyên còn sở hữu tiềm năng bùn khoáng lớn. Các khu du lịch tắm bùn tại Nha Trang, Mũi Né đã cho thấy hiệu quả rõ nét trong phát triển du lịch chăm sóc sức khỏe. Tuy nhiên, nhiều vùng bùn khoáng tự nhiên có giá trị vẫn chưa được nghiên cứu, đánh giá đầy đủ để phục vụ phát triển kinh tế và chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Cần chiến lược khai thác bền vững

Dù giàu tiềm năng, việc khai thác nước khoáng, nước nóng thiên nhiên tại miền Trung – Tây Nguyên hiện vẫn còn nhiều bất cập. Các công trình khai thác còn nhỏ lẻ, tự phát; công nghệ lạc hậu; thiếu quan trắc chất lượng và trữ lượng nước; công tác xử lý nước thải sau sử dụng chưa được quan tâm đúng mức.

Theo đánh giá của các chuyên gia, khu vực này vẫn chưa xây dựng được chiến lược tổng thể về khai thác và sử dụng nước khoáng. Việc khai thác tổng hợp cho các mục đích như chữa bệnh, du lịch, đóng chai, nuôi trồng thủy sản hay phát triển năng lượng địa nhiệt còn hạn chế. Đội ngũ cán bộ chuyên môn còn thiếu, chưa có nhiều chuyên gia đầu ngành và phòng thí nghiệm chuyên sâu phục vụ đánh giá chất lượng nước khoáng.

Trong định hướng đến năm 2030, nhiều nguồn nước khoáng được đề xuất khai thác tổng hợp như Thạch Bích, Hội Vân, Phú Sen, Đảnh Thạnh, Vĩnh Hảo, Đắk Mol… theo mô hình kết hợp đóng chai, du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng và chữa bệnh.

Các chuyên gia cũng đề xuất lựa chọn những nguồn nước khoáng có khả năng liên kết với các khu du lịch, di tích lịch sử, thắng cảnh để hình thành các quần thể du lịch nghỉ dưỡng quy mô lớn. Đồng thời, cần đầu tư công nghệ khai thác địa nhiệt nhằm phát triển kinh tế xanh, phục vụ nông nghiệp, công nghiệp và phát điện.

Bên cạnh đó, Nhà nước cần sớm ban hành các tiêu chuẩn về bùn khoáng và hướng dẫn cụ thể việc khai thác, sử dụng nhằm phục vụ nghỉ dưỡng, du lịch và hỗ trợ chữa bệnh. Công tác bảo vệ nguồn tài nguyên nước khoáng cũng cần được tăng cường để tránh lãng phí “món quà vô giá” mà thiên nhiên ban tặng.

Thực hiện: Hội Địa chất Thủy văn Việt Nam

Tăng cường hợp tác trong lĩnh vực tài nguyên nước và môi trường khu vực miền Trung – Tây Nguyên