Thích ứng với biến đổi khí hậu - Bài 1: Biến đổi khí hậu và yêu cầu cấp bách của chuyển đổi mô hình phát triển
Biến đổi khí hậu - Ngày đăng : 08:00, 31/05/2026
Thích ứng với biến đổi khí hậu - Bài 1: Biến đổi khí hậu và yêu cầu cấp bách của chuyển đổi mô hình phát triển
Biến đổi khí hậu không còn là cảnh báo của tương lai mà đã hiện hữu bằng những đợt nắng nóng kỷ lục, bão lũ cực đoan, hạn hán kéo dài, xâm nhập mặn nghiêm trọng và nước biển dâng ngày càng rõ nét.
LTS: Biến đổi khí hậu đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với sự phát triển bền vững của nhân loại trong thế kỷ XXI. Những hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng kéo dài, mưa lớn bất thường, hạn hán, xâm nhập mặn, sạt lở đất, nước biển dâng… diễn ra với tần suất và cường độ ngày càng gia tăng đã và đang tác động sâu sắc tới môi trường, kinh tế và đời sống xã hội trên phạm vi toàn cầu.
Là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu, Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức về an ninh nguồn nước, an ninh lương thực, suy giảm đa dạng sinh học và nguy cơ tổn thương của các hệ sinh thái tự nhiên cũng như khu vực dân cư ven biển, miền núi và đô thị lớn. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực thích ứng, tăng cường khả năng chống chịu trước các tác động khí hậu, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi mô hình phát triển theo hướng xanh, phát thải thấp và bền vững.
Ngày Môi trường thế giới 05/6/2026 được Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) phát động với chủ đề “Kêu gọi toàn cầu chung tay hành động vì khí hậu - A Global Call for Climate Action” tiếp tục khẳng định thông điệp mạnh mẽ về trách nhiệm chung của các quốc gia, tổ chức, doanh nghiệp và cộng đồng trong ứng phó với biến đổi khí hậu. Đây không chỉ là lời kêu gọi hành động cấp bách nhằm bảo vệ môi trường sống hôm nay mà còn là định hướng chiến lược cho tương lai phát triển bền vững của mỗi quốc gia.
Đối với Việt Nam, thích ứng biến đổi khí hậu không còn đơn thuần là giải pháp ứng phó trước mắt mà đang trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng xanh, đổi mới mô hình kinh tế và nâng cao chất lượng phát triển. Từ các chính sách về tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi năng lượng, phát triển hạ tầng chống chịu khí hậu đến các mô hình cộng đồng thích ứng, sản xuất xanh và tiêu dùng bền vững, nhiều giải pháp đang từng bước được triển khai nhằm hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 tại Hội nghị COP26.
Thông qua chuyên đề “Thích ứng với biến đổi khí hậu: Động lực cho tăng trưởng xanh”, Tạp chí điện tử Môi trường và Cuộc sống mong muốn thông tin toàn diện những thách thức, cơ hội và giải pháp trong quá trình ứng phó với biến đổi khí hậu; đồng thời lan tỏa các mô hình hiệu quả, những sáng kiến xanh và hành động thiết thực của các cấp, ngành, địa phương, doanh nghiệp và cộng đồng vì mục tiêu phát triển bền vững, hài hòa giữa kinh tế, môi trường và chất lượng cuộc sống của người dân.
Biến đổi khí hậu không còn là cảnh báo của tương lai mà đã hiện hữu bằng những đợt nắng nóng kỷ lục, bão lũ cực đoan, hạn hán kéo dài, xâm nhập mặn nghiêm trọng và nước biển dâng ngày càng rõ nét. Việt Nam là một trong những quốc gia chịu tác động nặng nề nhất của biến đổi khí hậu đang đứng trước những thách thức chưa từng có đối với tăng trưởng kinh tế, an ninh lương thực, an ninh nguồn nước và sinh kế của hàng triệu người dân. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi mô hình phát triển theo hướng xanh, phát thải thấp và bền vững không còn là lựa chọn mang tính xu hướng, mà là yêu cầu sống còn để bảo đảm tương lai phát triển quốc gia.
Biến đổi khí hậu toàn cầu bước vào giai đoạn cực đoan chưa từng có
Biến đổi khí hậu đang diễn ra nhanh hơn nhiều dự báo trước đây của giới khoa học. Những gì từng được xem là “kịch bản tương lai” nay đã xuất hiện với tần suất ngày càng dày đặc trên phạm vi toàn cầu.
Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), năm 2023 là năm nóng nhất trong lịch sử quan trắc khí hậu hiện đại. Nhiệt độ trung bình toàn cầu cao hơn khoảng 1,45 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp, tiệm cận ngưỡng 1,5 độ C mà Thỏa thuận Paris đặt ra nhằm tránh những tác động thảm khốc của biến đổi khí hậu.
Chỉ trong vài năm gần đây, thế giới liên tiếp chứng kiến hàng loạt hiện tượng thời tiết cực đoan với cường độ chưa từng có. Châu Âu trải qua các đợt nắng nóng vượt ngưỡng 45 độ C khiến hàng chục nghìn người thiệt mạng. Canada và Australia ghi nhận các vụ cháy rừng lịch sử thiêu rụi hàng triệu hecta rừng tự nhiên. Mỹ liên tiếp hứng chịu siêu bão, lốc xoáy và lũ quét gây thiệt hại hàng trăm tỷ USD mỗi năm.
Tại châu Á, tình trạng băng tan nhanh ở dãy Himalaya, hạn hán kéo dài tại Trung Quốc, lũ lụt nghiêm trọng ở Pakistan hay nước biển dâng tại các quốc đảo Thái Bình Dương đang gióng lên hồi chuông báo động về một cuộc khủng hoảng khí hậu toàn cầu ngày càng sâu sắc.
Các nhà khoa học cảnh báo, nếu nhiệt độ toàn cầu tăng vượt ngưỡng 2 độ C, thế giới sẽ phải đối mặt với hàng loạt điểm tới hạn khí hậu như băng tan không thể đảo ngược ở Greenland, suy giảm nghiêm trọng rừng Amazon hay axit hóa đại dương trên diện rộng. Khi đó, các hệ sinh thái tự nhiên sẽ bị phá vỡ, kéo theo những hệ lụy khôn lường đối với kinh tế và đời sống con người.
Là quốc gia ven biển với đường bờ biển dài hơn 3.260km, Việt Nam nằm trong nhóm các nước chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi biến đổi khí hậu. Những năm gần đây, các hiện tượng thời tiết cực đoan tại Việt Nam diễn biến ngày càng bất thường cả về quy luật lẫn cường độ.
Những năm gần đây, các biểu hiện của biến đổi khí hậu tại Việt Nam ngày càng rõ nét và cực đoan hơn.
Miền Bắc liên tục xuất hiện các đợt nắng nóng gay gắt kéo dài với nền nhiệt nhiều nơi vượt 40 độ C. Hà Nội thường xuyên ghi nhận các trận mưa lớn cục bộ gây ngập sâu chỉ sau vài giờ. Trong khi đó, miền Trung trở thành “tâm điểm” của bão mạnh, lũ quét và sạt lở đất nghiêm trọng.
Năm 2020, khu vực miền Trung hứng chịu liên tiếp 9 cơn bão và áp thấp nhiệt đới chỉ trong vòng chưa đầy hai tháng. Hàng loạt trận sạt lở đất tại Quảng Trị, Huế, Quảng Nam đã khiến hàng trăm người thiệt mạng, để lại hậu quả nặng nề về kinh tế và xã hội.
Ở phía Nam, Đồng bằng sông Cửu Long đang phải đối mặt với “khủng hoảng kép” gồm xâm nhập mặn và sụt lún đất. Các đợt hạn mặn lịch sử năm 2016 và 2020 khiến hàng trăm nghìn hộ dân thiếu nước sinh hoạt, hàng chục nghìn hecta lúa và cây ăn trái bị thiệt hại.
PGS.TS Nguyễn Văn Thắng – Nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu (nay là Viện Khoa Học Khí Tượng Thủy Văn, Môi Trường Và Biển) từng nhận định: “Điều đáng lo ngại hiện nay không chỉ là nhiệt độ tăng mà còn là tính bất thường của khí hậu. Các hiện tượng cực đoan đang diễn ra với tần suất dày hơn, cường độ lớn hơn và khó dự báo hơn”.
Theo các chuyên gia, biến đổi khí hậu tại Việt Nam không còn là những hiện tượng đơn lẻ mà đã trở thành xu thế dài hạn, tác động tới hầu hết các lĩnh vực phát triển.
Thiệt hại kinh tế, môi trường và áp lực đối với an ninh phát triển
Biến đổi khí hậu đang gây ra những tổn thất ngày càng lớn đối với nền kinh tế Việt Nam. Không chỉ thiệt hại trực tiếp về cơ sở hạ tầng, sản xuất và tài sản, các hiện tượng khí hậu cực đoan còn làm gia tăng chi phí xã hội, ảnh hưởng sâu rộng tới sinh kế và chất lượng sống của người dân.
Nông nghiệp là lĩnh vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Việt Nam hiện có khoảng 60% dân số sống ở khu vực nông thôn và hàng chục triệu lao động phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, đây cũng là ngành dễ bị tổn thương nhất trước biến đổi khí hậu.
Tại Đồng bằng sông Cửu Long, tình trạng xâm nhập mặn ngày càng lấn sâu vào nội đồng khiến nhiều vùng sản xuất lúa truyền thống bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Nhiều địa phương buộc phải chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi hoặc thay đổi mô hình sinh kế.
Trong khi đó, khu vực Tây Nguyên đang đối mặt với nguy cơ suy giảm nguồn nước và sa mạc hóa cục bộ. Các hồ thủy lợi, thủy điện thiếu nước trong mùa khô ảnh hưởng trực tiếp tới sản xuất nông nghiệp và an ninh năng lượng.
Không chỉ nông nghiệp, an ninh nguồn nước cũng trở thành thách thức lớn. Việt Nam được đánh giá là quốc gia có nguồn nước không thực sự dồi dào như nhiều người vẫn nghĩ. Khoảng 63% lượng nước mặt của Việt Nam đến từ bên ngoài lãnh thổ thông qua các hệ thống sông xuyên biên giới.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và khai thác nước ngày càng gia tăng ở thượng nguồn, nguy cơ thiếu nước trong tương lai đang hiện hữu rõ rệt. Tình trạng hạn hán kéo dài tại miền Trung và Tây Nguyên những năm gần đây cho thấy áp lực ngày càng lớn đối với an ninh nguồn nước quốc gia.
Biến đổi khí hậu cũng tạo sức ép rất lớn lên hệ thống đô thị. Việt Nam hiện là một trong những quốc gia có tốc độ đô thị hóa nhanh tại khu vực Đông Nam Á. Tuy nhiên, hạ tầng đô thị chưa theo kịp tốc độ phát triển.
Nhiều đô thị lớn như Hà Nội, TP.HCM thường xuyên xảy ra ngập úng sau mưa lớn do hệ thống thoát nước quá tải. Việc bê tông hóa nhanh, suy giảm diện tích cây xanh và mặt nước tự nhiên khiến khả năng chống chịu của đô thị ngày càng suy yếu trước các hiện tượng thời tiết cực đoan.
Một trong những tác động đáng lo ngại khác là nguy cơ suy giảm đa dạng sinh học. Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao trên thế giới. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu kết hợp với ô nhiễm môi trường và khai thác tài nguyên quá mức đang khiến nhiều hệ sinh thái tự nhiên bị suy thoái nhanh chóng.
Rừng ngập mặn ven biển – “lá chắn xanh” quan trọng trước bão và nước biển dâng đang suy giảm cả về diện tích lẫn chất lượng. Các rạn san hô, hệ sinh thái đất ngập nước và nhiều loài động thực vật quý hiếm cũng đứng trước nguy cơ bị đe dọa nghiêm trọng.
Theo các nghiên cứu quốc tế, nếu không có các giải pháp thích ứng hiệu quả, biến đổi khí hậu có thể khiến GDP của Việt Nam giảm từ 10 – 14% vào năm 2050.
Không chỉ ảnh hưởng kinh tế, biến đổi khí hậu còn làm gia tăng bất bình đẳng xã hội. Người nghèo, phụ nữ, trẻ em và các cộng đồng dễ bị tổn thương thường là nhóm chịu tác động nặng nề nhất nhưng lại có ít khả năng thích ứng nhất.
Các chuyên gia cảnh báo, trong tương lai, biến đổi khí hậu có thể dẫn tới làn sóng di cư khí hậu quy mô lớn từ các khu vực ven biển và vùng dễ tổn thương, kéo theo nhiều hệ lụy về xã hội, việc làm và an ninh đô thị.
Chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn mà là yêu cầu sống còn
Trước những tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu, nhiều quốc gia trên thế giới đang thúc đẩy mạnh mẽ quá trình chuyển đổi xanh nhằm giảm phát thải khí nhà kính và nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế.
Đối với Việt Nam, chuyển đổi xanh không chỉ là yêu cầu thực hiện cam kết quốc tế mà còn là đòi hỏi nội tại của quá trình phát triển bền vững.
Trong nhiều năm, mô hình tăng trưởng của Việt Nam chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ và tiêu hao năng lượng. Mặc dù mô hình này giúp nền kinh tế tăng trưởng nhanh, song cũng tạo ra nhiều hệ lụy về môi trường và phát thải khí nhà kính.
Việt Nam hiện nằm trong nhóm quốc gia có tốc độ tăng phát thải nhanh trên thế giới. Các lĩnh vực năng lượng, giao thông, công nghiệp và nông nghiệp đang đóng góp lượng lớn khí nhà kính.
Trong bối cảnh toàn cầu thúc đẩy chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp, nếu chậm thay đổi, Việt Nam có nguy cơ tụt hậu và đối mặt với nhiều rào cản thương mại xanh.
Hiện nay, nhiều thị trường lớn như Liên minh châu Âu đang triển khai Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), yêu cầu các sản phẩm nhập khẩu phải đáp ứng tiêu chuẩn phát thải nghiêm ngặt. Điều này đặt ra áp lực rất lớn đối với các ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như thép, xi măng, dệt may hay thủy sản.
Tại Hội nghị COP26 năm 2021, Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Đây được xem là bước ngoặt quan trọng trong chiến lược phát triển quốc gia.
Cùng với cam kết Net Zero, Việt Nam cũng tham gia Tuyên bố toàn cầu về giảm phát thải methane, thúc đẩy chuyển đổi năng lượng công bằng và giảm dần điện than.
Theo các chuyên gia về biến đổi khí hậu, cam kết Net Zero không chỉ là trách nhiệm quốc tế mà còn là cơ hội để Việt Nam tái cấu trúc nền kinh tế theo hướng hiện đại, xanh và bền vững hơn.
Những năm gần đây, Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách quan trọng nhằm thúc đẩy tăng trưởng xanh như Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021 – 2030, Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu đến năm 2050, Quy hoạch điện VIII hay Đề án phát triển kinh tế tuần hoàn.
Theo các chuyên gia, trọng tâm của chuyển đổi xanh không chỉ nằm ở giảm phát thải mà còn là thay đổi mô hình phát triển theo hướng sử dụng hiệu quả tài nguyên, phát triển năng lượng sạch và nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng.
Trong lĩnh vực năng lượng, Việt Nam đang thúc đẩy phát triển điện gió, điện mặt trời và khí hóa lỏng nhằm giảm phụ thuộc vào than đá. Trong nông nghiệp, nhiều mô hình canh tác sinh thái, nông nghiệp hữu cơ, giảm phát thải methane đang được triển khai.
Các đô thị cũng bắt đầu chú trọng hơn tới giao thông xanh, công trình xanh và thích ứng khí hậu. Nhiều doanh nghiệp lớn đã chủ động xây dựng chiến lược phát triển bền vững nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế mới.
Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi xanh vẫn còn nhiều thách thức. Một trong những rào cản lớn nhất là nguồn lực tài chính. Theo các tính toán, để đạt mục tiêu Net Zero vào năm 2050, Việt Nam cần hàng trăm tỷ USD cho chuyển đổi năng lượng, phát triển hạ tầng xanh và thích ứng khí hậu.
Bên cạnh đó, công nghệ, nhân lực chất lượng cao và năng lực quản trị cũng là những vấn đề cần được giải quyết.
Theo các chuyên gia, điều quan trọng hiện nay là phải đưa chính sách khí hậu trở thành một phần trung tâm trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Tư duy phát triển cần chuyển từ “tăng trưởng bằng mọi giá” sang “tăng trưởng xanh và bền vững”.
Điều này đòi hỏi sự thay đổi mạnh mẽ từ Nhà nước, doanh nghiệp tới cộng đồng xã hội. Chính phủ cần hoàn thiện thể chế và cơ chế tài chính xanh; doanh nghiệp phải đổi mới công nghệ, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải; người dân cần thay đổi thói quen tiêu dùng theo hướng thân thiện môi trường hơn.
Rõ ràng, biến đổi khí hậu đang tạo ra những sức ép chưa từng có đối với mô hình phát triển truyền thống. Nhưng trong thách thức cũng mở ra cơ hội để Việt Nam tái định hình nền kinh tế theo hướng hiện đại, xanh và bền vững hơn.
Chuyển đổi xanh vì thế không chỉ là giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu mà còn là động lực cho tăng trưởng dài hạn, nâng cao chất lượng phát triển và bảo đảm an ninh quốc gia trong tương lai.
Trong kỷ nguyên khí hậu đầy biến động, quốc gia nào chuyển đổi nhanh hơn, thích ứng tốt hơn sẽ có nhiều cơ hội cạnh tranh và phát triển bền vững hơn. Với Việt Nam, đây không còn là câu chuyện của tương lai mà là yêu cầu cấp bách của hiện tại.
THỰC HIỆN: THU HÀ
