Trong bức tranh đó, kinh tế báo chí không còn đơn thuần là câu chuyện nguồn thu mà đã trở thành một trong những yếu tố quyết định năng lực tự chủ, sức cạnh tranh và khả năng phát triển bền vững của mỗi cơ quan báo chí. Theo bà Cao Thị Hòa, Tổng Biên tập Tạp chí Lao động và Đoàn thể, muốn giải được bài toán kinh tế báo chí trong thời đại số, các cơ quan báo chí không còn con đường nào khác ngoài việc đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ vào mọi hoạt động của tòa soạn. Tuy nhiên, dù công nghệ phát triển đến đâu, con người vẫn phải là trung tâm và là chủ thể quyết định thành công của quá trình chuyển đổi.

Chuyển đổi số - chìa khóa mở ra không gian phát triển mới cho kinh tế báo chí

Nhìn lại sự phát triển của báo chí trong những năm gần đây có thể thấy môi trường truyền thông đã thay đổi sâu sắc. Nếu như trước đây báo chí giữ vai trò gần như độc quyền trong việc cung cấp thông tin chính thống thì ngày nay công chúng có thể tiếp cận thông tin từ rất nhiều nguồn khác nhau chỉ bằng một chiếc điện thoại thông minh.

Sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội và các nền tảng xuyên biên giới đã làm thay đổi cách thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin. Đồng thời, nguồn thu quảng cáo - vốn được xem là trụ cột tài chính của nhiều cơ quan báo chí cũng đang có xu hướng dịch chuyển sang các nền tảng công nghệ sở hữu lợi thế về dữ liệu người dùng và khả năng đo lường hiệu quả truyền thông.

Theo bà Cao Thị Hòa, đây là thực tế mà các cơ quan báo chí cần nhìn nhận một cách thẳng thắn để có giải pháp phù hợp. "Hầu hết các cơ quan báo chí, tạp chí ngày nay đều phải tự chủ tài chính. Do đó, câu chuyện về Kinh tế báo chí không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tất yếu. Một cơ quan báo chí muốn nâng cao chất lượng nội dung cần phải đầu tư công nghệ; phát triển các sản phẩm truyền thông mới… đều cần có nguồn lực tài chính đủ mạnh để thực hiện", bà Hòa cho biết.

Tuy nhiên, theo bà, kinh tế báo chí không nên được hiểu đơn giản là tìm kiếm doanh thu bằng mọi giá. Điều quan trọng là tạo ra được đơn đặt hàng để cơ quan báo chí không chỉ duy trì hoạt động ổn định, mà còn phát triển để đầu tư cho nội dung và thực hiện tốt chức năng chính trị, xã hội của mình. Tuy nhiên, muốn làm được điều đó, các cơ quan báo chí buộc phải thay đổi tư duy làm báo truyền thống. Và điều đó đòi hỏi báo chí phải chuyển đổi mạnh mẽ từ mô hình sản xuất nội dung truyền thống sang mô hình vận hành hiện đại, lấy công nghệ làm công cụ hỗ trợ và lấy nhu cầu của công chúng làm trung tâm.

Theo bà Cao Thị Hòa, chính chuyển đổi số đang mở ra cơ hội để các cơ quan báo chí mở rộng không gian phát triển, đa dạng hóa sản phẩm, gia tăng khả năng tiếp cận độc giả và từng bước tạo dựng những nguồn lực mới cho hoạt động của mình.

Công nghệ là động lực nhưng con người mới là yếu tố quyết định

Trong câu chuyện chuyển đổi số, bà Cao Thị Hòa đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò của con người. Theo bà, nhiều người vẫn có quan niệm rằng chuyển đổi số đồng nghĩa với đầu tư công nghệ. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là một phần của quá trình chuyển đổi. Yếu tố quyết định thành công vẫn là con người và năng lực làm chủ công nghệ của đội ngũ làm báo.

Từ thực tiễn hoạt động của Tạp chí Lao động và Đoàn thể, bà cho biết, đơn vị đã tiếp cận chuyển đổi số từ khá sớm. Dưới sự lãnh đạo của các thế hệ lãnh đạo Tạp chí, việc ứng dụng công nghệ vào hoạt động quản trị, sản xuất nội dung và tổ chức sự kiện đã được triển khai theo hướng bài bản, đồng bộ.

Cùng với đầu tư hạ tầng kỹ thuật, Tạp chí đặc biệt quan tâm đến công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, phóng viên, biên tập viên nhằm giúp người làm báo thích ứng với môi trường truyền thông mới.

Nhiều chương trình tập huấn về báo chí đa phương tiện, kỹ năng số, khai thác dữ liệu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo được nguyên Tổng biên tập, ông Trần Duy Phương giao Chi hội tổ chức mời các chuyên gia về đào tạo thường xuyên. Nhờ đó, đội ngũ phóng viên ngày càng chủ động hơn trong việc làm chủ công nghệ và nâng cao hiệu quả tác nghiệp.

Từ chỗ mỗi công đoạn sản xuất nội dung được thực hiện bởi những bộ phận riêng biệt, hiện nay nhiều phóng viên có thể đảm nhiệm đồng thời nhiều nhiệm vụ như viết bài, quay phim, chụp ảnh, dựng video và sản xuất các sản phẩm truyền thông đa nền tảng.

Đặc biệt, trí tuệ nhân tạo (AI) đang được tạp chí từng bước ứng dụng vào nhiều hoạt động chuyên môn như xử lý dữ liệu, hỗ trợ biên tập nội dung, xây dựng kịch bản truyền thông, thiết kế hình ảnh và tổ chức các chương trình tọa đàm, talkshow, livestream. Một số chương trình còn thử nghiệm sử dụng nhân vật AI trong vai trò dẫn chương trình hoặc hỗ trợ tương tác nhằm tạo ra những trải nghiệm mới cho công chúng. Tuy nhiên, việc ứng dụng AI không đồng nghĩa với việc phụ thuộc vào nó.

"Người làm báo phải điều khiển được AI chứ không để AI điều khiển mình. Tôi vẫn thường nói với anh em trong cơ quan rằng trí tuệ nhân tạo là một người giúp việc rất tốt nhưng là một ông chủ rất tồi", bà Hòa chia sẻ.

Theo bà Hòa, AI có thể giúp tiết kiệm thời gian, hỗ trợ xử lý dữ liệu, nâng cao năng suất lao động và mở ra những phương thức sản xuất nội dung mới. Nhưng AI không thể thay thế tư duy, khả năng kiểm chứng thông tin, bản lĩnh chính trị, trách nhiệm xã hội và đạo đức nghề nghiệp của người làm báo.

Đó cũng là lý do bà luôn cho rằng, đầu tư cho chuyển đổi số trước hết phải là đầu tư cho con người. Bởi xét đến cùng, công nghệ chỉ tạo ra công cụ, còn giá trị của báo chí được tạo nên bởi con người. Chính đội ngũ những người làm báo mới là chủ thể quyết định chất lượng thông tin, uy tín của cơ quan báo chí và niềm tin của công chúng. Đây cũng chính là nền tảng để xây dựng một nền kinh tế báo chí phát triển lành mạnh và bền vững.

Bên cạnh nỗ lực đổi mới từ phía các cơ quan báo chí, bà cho rằng Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý về chuyển đổi số trong lĩnh vực báo chí; tăng cường cơ chế bảo vệ bản quyền nội dung; hỗ trợ phát triển hạ tầng công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực số và nghiên cứu các chính sách hỗ trợ phù hợp đối với hoạt động chuyển đổi số của các cơ quan báo chí.

Đặc biệt, cần có cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ truyền thông đối với các cơ quan báo chí thực hiện nhiệm vụ chính trị, xã hội nhằm tạo thêm nguồn lực cho các cơ quan báo chí phát triển ổn định trong bối cảnh mới.

Nhìn về tương lai, bà Cao Thị Hòa cho rằng chuyển đổi số sẽ tiếp tục tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với hoạt động báo chí. Tuy nhiên, cơ hội chỉ đến với những cơ quan báo chí biết đổi mới tư duy, chủ động ứng dụng công nghệ và kiên định với những giá trị cốt lõi của nghề báo.

"Công nghệ có thể thay đổi cách thức làm báo, nhưng những giá trị cốt lõi của nghề báo sẽ không bao giờ thay đổi. Điều công chúng cần ở báo chí không chỉ là tốc độ mà còn là sự chính xác, trách nhiệm và tính nhân văn của thông tin. Khi giữ được niềm tin của công chúng, báo chí sẽ có giá trị. Và khi có giá trị, báo chí sẽ tạo ra nguồn lực để phát triển bền vững", bà Hòa khẳng định.

Trong dòng chảy mạnh mẽ của chuyển đổi số, bài toán kinh tế báo chí sẽ không thể được giải quyết chỉ bằng công nghệ hay những giải pháp ngắn hạn. Lời giải căn cơ nằm ở sự đổi mới toàn diện về tư duy, mô hình hoạt động và chất lượng nguồn nhân lực. Chuyển đổi số tạo ra cơ hội, công nghệ mở ra những công cụ mới, nhưng chính con người và những giá trị cốt lõi của báo chí mới là yếu tố quyết định để các cơ quan báo chí phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.

Nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật: Khi dữ liệu trở thành “tài nguyên mới” của báo chí hiện đại

Mai Hương