Nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật: Khi dữ liệu trở thành “tài nguyên mới” của báo chí hiện đại

Nhân kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925 – 21/6/2026), phóng viên Tạp chí Môi trường và Cuộc sống đã có cuộc trao đổi với Nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật - Phó Trưởng ban Nhân Dân điện tử, về vai trò của báo chí dữ liệu trong việc nâng cao tính chính xác, chiều sâu và sức hấp dẫn của báo chí chính thống trước làn sóng nội dung số hiện nay.

PV: Thưa Nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ hiện nay, ông đánh giá như thế nào về vai trò của báo chí dữ liệu đối với sự phát triển của báo chí Việt Nam nói chung và báo chí cách mạng nói riêng?

Nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật: Một trong những chủ đề được nhắc đến nhiều nhất tại các hội nghị về báo chí lớn trên thế giới thời gian gần đây là sự nổi lên của các nhà sáng tạo nội dung đang phần nào lấn át báo chí chính thống, cộng thêm sự xuất hiện của Agentic AI khiến cho báo chí chao đảo. Các nhà sáng tạo nội dung đang tranh giành độc giả với báo chí. Vấn đề là ở chỗ, khảo sát của Viện Nghiên cứu Báo chí Reuters và Đại học Oxford cho thấy có đến ¾ các nhà sáng tạo nội dung không hề có kỹ năng báo chí, không chịu trách nhiệm về những gì mình đưa ra trên mạng xã hội, đồng thời thường xuyên sử dụng AI để tạo ra nội dung.

Trong bối cánh đó, báo chí chính thống cần phải làm nổi bật những thế mạnh của mình, chẳng hạn như các phóng sự điều tra cùng các bài chuyên sâu, và khi đó báo chí dữ liệu chính là giải pháp dành cho báo chí. Phóng sự điều tra hay các bài chuyên sâu sẽ trở nên giá trị hơn nếu được bổ trợ hoặc xây dựng trên nền dữ liệu được trực quan hoá, vừa tạo sự tin cậy cho bài viết, vừa hấp dẫn độc giả về mặt thị giác. Đó sẽ là sự khác biệt giữa báo chí và các nhà sáng tạo nội dung trong bối cảnh thế giới nhiều biến động, chẳng hạn như tin giả lan tràn, như hiện nay.

PV: Báo Nhân Dân điện tử là một trong những cơ quan báo chí đã gây ấn tượng với nhiều sản phẩm Megastory, longform, infographic và các tuyến bài tương tác đa nền tảng. Theo ông, đâu là yếu tố cốt lõi để một tòa soạn có thể phát triển báo chí dữ liệu hiệu quả?

Nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật: Đầu tiên sự thay đổi phải đến từ định hướng và tầm nhìn chiến lược của người đứng đầu, trước khi được triển khai quyết liệt tới các bộ phận trong toà soạn. Tại Báo Nhân Dân, yêu cầu về chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo luôn được đặt lên hàng đầu bên cạnh những nhiệm vụ chính trị của tờ báo Đảng.

Tầm nhìn đó được củng cố khi Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 57 về đột phá phát triển khoa học công nghệ, chuyển đối số và đổi mới sáng tạo. Khi “toàn quân” đã thấm nhuần tư tưởng đó thì việc triển khai báo chí dữ liệu sẽ đi vào thực chất và hiệu quả hơn rất nhiều, nhất là khi giờ chúng ta có quá nhiều công cụ để triển khai nhờ sự trỗi dậy của agentic AI. Ngay cả các biên tập viên, phóng viên bình thường cũng có thể tạo ra các tác phẩm báo chí dữ liệu công phu và hấp dẫn độc giả, thông qua những khoá đào tạo nội bộ được tổ chức thường xuyên và liên tục.

PV: Theo ông, báo chí dữ liệu không chỉ phục vụ việc “đọc dễ hơn” mà còn giúp công chúng “hiểu sâu hơn” các vấn đề xã hội. Với những chủ đề lớn như môi trường, kinh tế xanh hay chuyển đổi số quốc gia, báo chí dữ liệu cần được phát huy ra sao để nâng cao vai trò dẫn dắt dư luận của báo chí chính thống?

Nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật: Mọi lập luận, đánh giá, nhận định, đặc biệt là trên báo chí đều cần dựa trên yếu tố dữ liệu. Trong nhiều bài nói chuyện, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từng nói dữ liệu là nguồn tài nguyên mới đồng thời là nền tảng của chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo. Chúng ta không thể chỉ nhìn vào nền trời xám xịt rồi vội vã kết luận rằng không khí đang ô nhiễm, hay nhìn vào lượng xe điện chạy trên đường mà không có thống kê cụ thể để đưa ra nhận định rằng xã hội đã chuyển dịch sang giao thông xanh, kinh tế xanh ở mức độ nào. Tư duy làm báo khoa học chính là việc áp dụng tư duy dữ liệu vào hoạt động của toà soạn, từ các tác vụ mang tính nền tảng cho đến đầu ra là các tác phẩm báo chí được trình làng trước công chúng.

PV: Trong thời đại trí tuệ nhân tạo và mạng xã hội phát triển mạnh, báo chí dữ liệu cần làm gì để vừa đảm bảo tốc độ thông tin, vừa giữ được tính chính xác, tin cậy và bản sắc của báo chí chính thống?

Nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật: Bản thân tên gọi báo chí dữ liệu đã là một sự bảo chứng cho độ tin cậy và tính chính xác. Nhưng cũng cần đặt vấn đề, liệu dữ liệu có được thu thập đúng cách, dựa trên nguồn dữ liệu chính thống, uy tín và đáng tin cậy hay không? Điều đó khiến các nhà báo cần phải cẩn trọng hơn, không thể vì yếu tố câu thúc về mặt thời gian mà bỏ qua những quy trình xác minh nghiêm ngặt, vớ vội một nguồn dữ liệu trôi nổi nào đó mà chưa qua kiểm chứng để trực quan hoá. Nếu dữ liệu sai hoặc không chính xác hay thậm chí là bị tạc thì mọi đánh giá, nhận định đều trở nên vô giá trị, thậm chí là có hại.

Nên trong mọi trường hợp thì những yếu tố cơ bản của đạo đức báo chí vẫn cần phải được đặt lên hàng đầu.

PV: Theo ông, những khó khăn lớn nhất hiện nay đối với các cơ quan báo chí Việt Nam khi triển khai báo chí dữ liệu là gì? Đó là vấn đề công nghệ, nhân lực hay tư duy quản trị tòa soạn?

Nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật: Chúng ta đang ở vào một thời điểm vô cùng thuận lợi để triển khai báo chí dữ liệu. Nếu như trước đây các toạn soạn phải tốn khá nhiều tiền để mua các công cụ, hoặc phóng viên cần được đào tạo kỹ lưỡng để có thể xử lý và trực quan hoá dữ liệu thì giờ đây, AI đã mở ra cho chúng ta cơ hội lớn để tạo nên các tác phẩm báo chí có chiều sâu. Chúng ta có thể dùng AI để thu thập, đào sâu, phân tích rồi trực quan hoá dữ liệu, thậm chí là theo một quy trình tự động hoàn toàn bắt đầu bằng một câu lệnh đơn giản.

Đương nhiên cái gì cũng có hai mặt và AI cũng cần được sử dụng đúng cách. Nguyên tắc “vòng lặp con người” (human in the loop) cần được tuân thủ đến mức tối đa để kiểm soát và ngăn ngừa các công cụ AI bịa đặt hoặc cung cấp cho chúng ta những sản phẩm lỗi mà nhiều người gọi là “rác AI” (AI slop).

PV: Nhìn lại chặng đường 101 năm Báo chí Cách mạng Việt Nam, từ báo in truyền thống đến tòa soạn số hiện đại, anh đánh giá như thế nào về khả năng thích ứng của đội ngũ nhà báo trẻ hiện nay? Và theo ông, người làm báo trong thời đại dữ liệu cần trang bị thêm những năng lực gì để không bị tụt lại phía sau?

Nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật: Các nhà báo trẻ hiện nay có nhiều cơ hội thuận lợi hơn những người đi trước khi được tiếp cận với nhiều thành tựu khoa học, công nghệ tiên tiến. Họ có thể đóng vai trò như “dòng máu mới” bổ sung vào các toà soạn, hỗ trợ cho các phóng viên giàu kinh nghiệm để cùng tạo ra các tác phẩm báo chí sống động. Nhưng cũng không vì thế mà nảy sinh tâm lý ỷ lại, cho rằng mình giỏi công nghệ là có thể thay thế được bậc cha chú. Dữ liệu giúp các toà soạn thông minh hơn, các tác phẩm báo chí hấp dẫn hơn, nhưng chính. những kết nối thực thụ giữa người với người mới là giá trị khác biệt giúp cơ quan báo chí giành được độc giả trong kỷ nguyên số.

Xin trân trọng cảm ơn Nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật!

Báo chí trong kỷ nguyên số: Cuộc cạnh tranh không còn là tốc độ mà là niềm tin