Chủ động ứng phó El Niño: Bảo đảm an ninh nguồn nước từ sớm, từ xa

Nguy cơ thiếu nước gia tăng trong mùa khô 2026-2027

Theo cảnh báo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, El Niño đang diễn biến theo chiều hướng mạnh và có khả năng kéo dài đến đầu mùa hè năm 2027. Hiện tượng khí hậu này được dự báo làm gia tăng nguy cơ thiếu hụt nguồn nước, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, cấp nước sinh hoạt, hoạt động công nghiệp và an ninh năng lượng.

Thông tin từ cơ quan khí tượng thủy văn cho thấy, trong thời kỳ tháng 10-12/2026, xác suất El Niño duy trì cường độ rất mạnh lên tới 98%. Trong giai đoạn tháng 1-3/2027, hiện tượng này nhiều khả năng tiếp tục duy trì cường độ rất mạnh, dù có thể suy giảm dần. Những diễn biến trên cho thấy nguy cơ hạn hán, thiếu nước trong mùa khô 2026-2027 cần được tính toán ngay từ thời điểm hiện nay.

Dự báo, tình trạng hạn hán và xâm nhập mặn có thể xuất hiện từ đầu mùa khô, khoảng tháng 11/2026, kéo dài đến tháng 9/2027, tùy từng khu vực. Đáng chú ý, sự thiếu hụt nguồn nước đã bộc lộ từ giữa năm 2026. Trong tháng 6-8/2026, dòng chảy trên phần lớn các sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn thấp hơn trung bình nhiều năm từ 11-75%. Sang tháng 9, mặc dù một số lưu vực xuất hiện mưa lũ, tình trạng thiếu hụt dòng chảy nhìn chung vẫn chưa được khắc phục.

Nguy cơ thiếu nước được nhận định tập trung tại các khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Đồng bằng sông Cửu Long, Đông Nam Bộ và Bắc Trung Bộ. Tổng diện tích cây trồng có khả năng bị ảnh hưởng trong thời kỳ cao điểm ước tính khoảng 424.800-502.300 ha.

Riêng tại Đồng bằng sông Cửu Long, khoảng 85.800 ha lúa đông xuân, 120.000 ha diện tích lúa - tôm và 45.000 ha cây ăn trái nằm trong vùng có nguy cơ chịu tác động. Đây là những con số cho thấy sức ép đáng kể đối với sản xuất nông nghiệp, sinh kế của người dân và yêu cầu bảo đảm nguồn nước phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Trong bối cảnh đó, nếu không có phương án điều tiết và phân bổ nước phù hợp, tình trạng thiếu hụt nguồn nước có thể không chỉ gây thiệt hại cho từng ngành, từng địa phương mà còn làm gia tăng cạnh tranh giữa các nhóm sử dụng nước. Bảo đảm nguồn nước cho sinh hoạt, sản xuất và các nhu cầu thiết yếu vì thế cần được đặt trong một kế hoạch tổng thể, có tính đến diễn biến nguồn nước trên từng lưu vực sông.

Điều hành nguồn nước phải dựa trên dữ liệu và kịch bản thực tế

Mùa khô 2026-2027 được xem là phép thử quan trọng đối với năng lực quản trị tài nguyên nước, đặc biệt trong việc triển khai các quy định của Luật Tài nguyên nước năm 2023 vào thực tiễn.

Yêu cầu đặt ra không chỉ là chủ động xây dựng kịch bản ứng phó mà còn phải gắn kịch bản nguồn nước với kế hoạch cấp nước, lịch thời vụ và phương án vận hành các công trình thủy lợi, thủy điện. Việc điều hành cần được thực hiện đồng bộ, có khả năng điều chỉnh linh hoạt theo diễn biến khí tượng, thủy văn và nhu cầu sử dụng nước thực tế.

Trong điều kiện nguồn nước suy giảm, vận hành hồ chứa không thể chỉ căn cứ vào mục tiêu riêng của từng công trình. Các quyết định cần tính đến lợi ích tổng thể của lưu vực, đồng thời hài hòa yêu cầu cấp nước sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp, hoạt động công nghiệp, phát điện và duy trì dòng chảy tối thiểu trên sông.

Đặc biệt, nước dành cho sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu của người dân cần được ưu tiên trong các tình huống nguồn nước khan hiếm. Trên cơ sở đó, cơ quan quản lý cần rà soát nhu cầu sử dụng nước, khả năng cung ứng của từng hệ thống, xác định khu vực có nguy cơ thiếu nước và xây dựng phương án phân bổ phù hợp với điều kiện thực tế.

Một trong những điểm nghẽn hiện nay là dữ liệu về nguồn nước, nhu cầu khai thác, sử dụng nước và hoạt động của các công trình chưa được kết nối đồng bộ. Thông tin phân tán giữa các cơ quan, đơn vị và chủ công trình có thể làm giảm khả năng đánh giá chính xác tình hình, ảnh hưởng đến tốc độ và hiệu quả ra quyết định.

Để khắc phục tình trạng này, cần đẩy mạnh tích hợp dữ liệu quan trắc, dự báo khí tượng thủy văn, thông tin về dung tích hồ chứa, dòng chảy và nhu cầu sử dụng nước trên nền tảng số. Hệ thống dữ liệu phải được cập nhật thường xuyên, bảo đảm khả năng chia sẻ giữa các cơ quan quản lý, đơn vị vận hành và địa phương trong cùng lưu vực.

Việc kết hợp dữ liệu với các mô hình tính toán, công cụ hỗ trợ ra quyết định và hệ thống giám sát vận hành sẽ giúp nâng cao khả năng dự báo thiếu hụt nguồn nước, xác định thời điểm cần điều chỉnh chế độ vận hành hồ chứa và chủ động phân bổ nước theo từng giai đoạn.

Cùng với đó, ứng dụng khoa học công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu, mô phỏng các kịch bản thủy văn và tối ưu hóa phương án vận hành hồ chứa, liên hồ chứa. Tuy nhiên, hiệu quả ứng dụng phụ thuộc trước hết vào chất lượng dữ liệu đầu vào, khả năng kết nối hệ thống và năng lực tổ chức thực hiện.

Hiện chỉ khoảng 17% hồ chứa được trang bị thiết bị khí tượng thủy văn chuyên dùng tự động. Dữ liệu còn phân tán, thiếu chuẩn kết nối thống nhất, trong khi năng lực ứng dụng công nghệ và hệ thống quy chuẩn kỹ thuật vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn. Những hạn chế này cho thấy chuyển đổi số trong quản trị tài nguyên nước cần được triển khai đồng bộ từ hạ tầng quan trắc, chuẩn hóa dữ liệu đến cơ chế chia sẻ thông tin và năng lực vận hành.

Tăng cường phối hợp liên ngành, chủ động từ sớm

Trước nguy cơ thiên tai gia tăng do El Niño, ngày 30/10/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng đã ký ban hành Chỉ thị số 39/CT-TTg về tăng cường chủ động phòng, chống, ứng phó với các loại hình thiên tai do ảnh hưởng của El Niño năm 2026-2027.

Chỉ thị yêu cầu các bộ, ngành và địa phương chủ động triển khai giải pháp phòng ngừa, ứng phó từ sớm, từ xa; không để bị động, bất ngờ trước diễn biến thiên tai. Các địa phương phải rà soát, cập nhật phương án ứng phó theo kịch bản nguồn nước và thiên tai, kể cả những tình huống bất lợi hơn dự báo; xác định rõ khu vực có nguy cơ cao, nguồn lực cần huy động và trách nhiệm thực hiện đến cấp xã.

Đối với nhiệm vụ bảo đảm an ninh nguồn nước, yêu cầu ưu tiên là duy trì nguồn nước sinh hoạt, phục vụ y tế và các nhu cầu thiết yếu của người dân. Các địa phương cần thường xuyên kiểm kê nguồn nước tại hồ chứa, hệ thống thủy lợi và công trình cấp nước sạch; đánh giá khả năng cung ứng trong toàn bộ mùa khô, từ đó chủ động xây dựng phương án dự phòng, kết nối và hỗ trợ giữa các hệ thống cấp nước.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, việc bố trí sản xuất cần căn cứ vào khả năng cung ứng nước thực tế thay vì chỉ dựa trên kế hoạch mùa vụ thông thường. Các địa phương phải tính toán nhu cầu nước cho cả mùa khô 2026-2027 để điều chỉnh thời vụ, cơ cấu cây trồng và diện tích canh tác; hạn chế hoặc không bố trí sản xuất tại những khu vực không bảo đảm nguồn nước.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa quan trọng trong việc giảm thiểu thiệt hại do hạn hán, tránh tình trạng đầu tư sản xuất nhưng không đủ nước tưới, đồng thời góp phần sử dụng hiệu quả nguồn nước trong điều kiện khan hiếm.

Một nhiệm vụ trọng tâm khác là tăng cường phối hợp trong vận hành hồ chứa thủy điện và thủy lợi. Bộ Nông nghiệp và Môi trường được giao chủ trì, phối hợp với Bộ Công Thương, Tập đoàn Điện lực Việt Nam, các địa phương và chủ hồ thủy điện thống nhất phương án vận hành, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu cấp nước sinh hoạt, sản xuất, phát điện và phòng, chống lũ.

Trong khi đó, Bộ Công Thương có trách nhiệm xây dựng phương án huy động các nguồn điện phù hợp khi lượng nước về hồ thủy điện suy giảm, đồng thời bảo đảm cung cấp điện ổn định cho các trạm bơm, công trình cấp nước và hoạt động phòng, chống thiên tai.

Sự phối hợp này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi nguồn nước và năng lượng có mối quan hệ chặt chẽ. Khi dòng chảy về hồ giảm, khả năng phát điện từ thủy điện có thể bị ảnh hưởng; ngược lại, việc bảo đảm điện cho các trạm bơm, hệ thống cấp nước và công trình thủy lợi lại là điều kiện cần thiết để duy trì sản xuất và đáp ứng nhu cầu sinh hoạt.

Bên cạnh đó, Bộ Xây dựng được giao chỉ đạo các đơn vị cấp nước chủ động nguồn dự phòng, tăng cường kết nối hạ tầng và giảm thất thoát nước. Bộ Tài chính phối hợp tham mưu bố trí kinh phí, hàng dự trữ quốc gia cho các nhiệm vụ cấp bách. Các địa phương có trách nhiệm chủ động ngân sách, thường xuyên kiểm tra, đôn đốc và phân công cụ thể trách nhiệm triển khai.

Những yêu cầu này cho thấy ứng phó El Niño không phải nhiệm vụ riêng của ngành tài nguyên nước hay nông nghiệp, mà đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của nhiều ngành, nhiều cấp. Hiệu quả thực hiện phụ thuộc vào khả năng phối hợp thực chất, sự thống nhất trong điều hành và việc xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị.

Không để thiếu nước trở thành khủng hoảng

El Niño 2026-2027 đặt ra thách thức lớn đối với khả năng chống chịu của nền kinh tế trước biến động khí hậu, đồng thời là phép thử đối với năng lực thực thi chính sách và quản trị tài nguyên nước.

Trong bối cảnh nguồn nước ngày càng chịu sức ép từ biến đổi khí hậu, gia tăng nhu cầu sử dụng và những hạn chế về hạ tầng, giải pháp ứng phó không thể chỉ dừng ở việc xây dựng thêm công trình tích trữ hay bổ sung thiết bị quan trắc. Điều quan trọng hơn là hình thành cơ chế điều hành thống nhất, bảo đảm dữ liệu thông suốt và nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các ngành, địa phương trên cùng lưu vực sông.

Cùng với các giải pháp trước mắt, cần đẩy mạnh sử dụng nước tiết kiệm, giảm thất thoát trong hệ thống cấp nước, nâng cao hiệu quả tưới tiêu và khuyến khích các mô hình sản xuất phù hợp với điều kiện nguồn nước. Việc rà soát các khu vực thường xuyên xảy ra hạn hán, thiếu nước cũng cần được thực hiện thường xuyên để chủ động đầu tư, nâng cấp hạ tầng và chuẩn bị phương án cấp nước thay thế.

Đối với các lưu vực sông có nhiều hồ chứa thủy lợi, thủy điện, cần tăng cường cơ chế chia sẻ dữ liệu và phối hợp vận hành theo lợi ích tổng thể. Đối với các khu vực có nguy cơ xâm nhập mặn, cần chủ động theo dõi diễn biến độ mặn, kiểm soát thời điểm lấy nước và bố trí nguồn dự phòng phù hợp. Mỗi địa phương cần có phương án cụ thể, sát với điều kiện địa hình, nguồn nước và nhu cầu sử dụng, thay vì áp dụng một kịch bản chung cho mọi khu vực.

Đặc biệt, công tác dự báo phải đi trước một bước, còn phương án ứng phó phải được chuẩn bị trước khi tình trạng thiếu nước xảy ra. Khi các chỉ số nguồn nước suy giảm, cơ quan quản lý cần có đủ dữ liệu và thẩm quyền để kịp thời điều chỉnh phương án vận hành, phân bổ nước và huy động nguồn lực hỗ trợ.

Chủ động ứng phó El Niño vì thế không chỉ là nhiệm vụ trước mắt trong mùa khô 2026-2027, mà còn là cơ hội để nâng cao năng lực quản trị tài nguyên nước theo hướng hiện đại, minh bạch và thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu. Chỉ khi dự báo được chuyển hóa thành hành động, dữ liệu được kết nối và trách nhiệm được thực hiện đến cùng, nguy cơ thiếu nước mới có thể được kiểm soát hiệu quả, góp phần bảo đảm sinh kế người dân, duy trì sản xuất và giữ vững an ninh nguồn nước, năng lượng.

Cà Mau chủ động trước El Niño, giảm thiểu rủi ro, bảo vệ sinh kế bền vững