Việt Nam hoàn thiện hành lang pháp lý, tăng cường kiểm soát an toàn năng lượng hạt nhân

Tại Hội nghị Bộ trưởng Quốc tế về Điện hạt nhân năm 2026 diễn ra tại Hàn Quốc, ông Nguyễn Hoàng Linh, Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân đã chia sẻ về những bước đi của Việt Nam trong quá trình xây dựng hệ thống quản lý, giám sát lĩnh vực năng lượng hạt nhân.

Theo ông Nguyễn Hoàng Linh, kể từ khi quyết định tái khởi động chương trình điện hạt nhân vào năm 2024, Việt Nam đang tập trung triển khai đồng thời ba nhiệm vụ trọng tâm: hoàn thiện khuôn khổ pháp luật và pháp quy hạt nhân; phát triển năng lực chuyên môn, kỹ thuật cho cơ quan quản lý; đồng thời rà soát, khắc phục những khoảng trống trong cơ sở hạ tầng hạt nhân quốc gia.

Đây là những nội dung có ý nghĩa quan trọng đối với việc bảo đảm an toàn trong quá trình phát triển năng lượng hạt nhân, nhất là các yêu cầu về kiểm soát bức xạ, an ninh hạt nhân và khả năng ứng phó khi xảy ra sự cố.

Hoàn thiện hành lang pháp lý, tạo nền tảng kiểm soát an toàn

Trong quá trình xây dựng hệ thống quản lý năng lượng hạt nhân, hoàn thiện khung pháp luật được xác định là một trong những nhiệm vụ ưu tiên.

Một dấu mốc đáng chú ý là Quốc hội đã thông qua Luật Năng lượng nguyên tử số 94/2025/QH15, có hiệu lực từ đầu năm 2026. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để tiếp tục cụ thể hóa các yêu cầu quản lý và bảo đảm an toàn trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử.

Hiện nay, Việt Nam đang tiếp tục xây dựng các nghị định, thông tư, quy chuẩn kỹ thuật cũng như phương pháp áp dụng tiêu chuẩn, quy phạm kỹ thuật nhằm hướng dẫn thực hiện những quy định của luật.

Việc hoàn thiện các văn bản dưới luật sẽ giúp xác định cụ thể trách nhiệm của từng cơ quan, tổ chức trong quá trình quản lý, cấp phép và giám sát hoạt động liên quan đến năng lượng hạt nhân. Đồng thời, chủ đầu tư có cơ sở xác định những yêu cầu về an toàn, hồ sơ và bằng chứng kỹ thuật cần cung cấp khi thực hiện thủ tục cấp phép.

Đối với lĩnh vực môi trường, hệ thống quy định chặt chẽ có vai trò quan trọng trong việc kiểm soát nguy cơ phát sinh từ hoạt động hạt nhân, bảo đảm các yêu cầu về an toàn bức xạ và phòng ngừa sự cố được xem xét ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án.

Tuy nhiên, việc ban hành đầy đủ văn bản pháp luật mới chỉ là bước khởi đầu. Hiệu quả quản lý còn phụ thuộc vào năng lực thẩm định, thanh tra, giám sát và khả năng đưa ra quyết định độc lập dựa trên cơ sở khoa học, kỹ thuật.

Nâng cao năng lực giám sát, thẩm định an toàn hạt nhân

Bên cạnh hành lang pháp lý, Việt Nam cũng đang đối mặt với những thách thức về nguồn nhân lực chuyên sâu, công cụ tính toán, mô phỏng, phân tích an toàn và phương pháp thẩm định, đánh giá kỹ thuật.

Để từng bước khắc phục những hạn chế này, Việt Nam đã xây dựng chương trình quốc gia về đào tạo, phát triển nguồn nhân lực trong lĩnh vực năng lượng hạt nhân đến năm 2035.

Chương trình được xác định là cơ sở để triển khai công tác tuyển dụng, đào tạo có hệ thống, đồng thời đầu tư cơ sở vật chất và các công cụ kỹ thuật cần thiết phục vụ hoạt động quản lý.

Theo Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân Nguyễn Hoàng Linh, đào tạo nhân lực cần gắn với kinh nghiệm thực tiễn, kết hợp tăng cường hợp tác với các cơ quan pháp quy và tổ chức hỗ trợ kỹ thuật có kinh nghiệm.

Mục tiêu đặt ra là từng bước hình thành đội ngũ chuyên gia đủ năng lực đánh giá độc lập các luận cứ kỹ thuật, thẩm định mức độ an toàn và đưa ra quyết định quản lý dựa trên bằng chứng khoa học.

Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng bởi đối với lĩnh vực hạt nhân, năng lực của cơ quan quản lý không chỉ thể hiện ở việc xây dựng quy định mà còn ở khả năng kiểm tra, đánh giá và giám sát việc tuân thủ các yêu cầu an toàn trong thực tế.

Rà soát cơ sở hạ tầng, tăng cường phối hợp ứng phó sự cố

Một nhiệm vụ khác đang được Việt Nam triển khai là đánh giá và củng cố cơ sở hạ tầng hạt nhân quốc gia.

Theo thông tin từ Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, Việt Nam đã mời Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) thực hiện Sứ mệnh Đánh giá Cơ sở hạ tầng Hạt nhân Tích hợp (INIR).

Trên cơ sở các khuyến nghị của IAEA, các bộ, ngành, chủ đầu tư và tổ chức kỹ thuật đang phối hợp nghiên cứu, xây dựng kế hoạch tổng thể nhằm tăng cường cơ sở hạ tầng hạt nhân. Quá trình này được định hướng phù hợp với phương pháp tiếp cận theo các giai đoạn phát triển chương trình điện hạt nhân của IAEA.

Theo ông Nguyễn Hoàng Linh, việc hoàn thiện hệ thống pháp quy, phát triển năng lực cơ quan quản lý và củng cố hạ tầng hạt nhân cần được triển khai ngay từ khi có quyết định tái khởi động chương trình điện hạt nhân, không nên chờ đến khi hoàn thành việc lựa chọn công nghệ hoặc xây dựng kế hoạch triển khai chi tiết.

Cùng với đó, Việt Nam đang tiếp tục hoàn thiện quy định nhằm phân định rõ chức năng, nhiệm vụ và trách nhiệm của từng cơ quan; xây dựng cơ chế chia sẻ thông tin, phối hợp xử lý những vấn đề liên ngành, đặc biệt tại các điểm giao thoa giữa yêu cầu an toàn và an ninh hạt nhân.

Một trong những nội dung được lưu ý là sự phối hợp giữa kiểm soát tiếp cận các cơ sở hạt nhân với khả năng triển khai kịp thời hoạt động ứng phó khi xảy ra sự cố. Điều này đòi hỏi các cơ quan phụ trách an toàn, an ninh và ứng phó sự cố phải phối hợp ngay từ giai đoạn xây dựng phương án.

Ngoài việc phân định trách nhiệm, các cơ quan liên quan cần tổ chức diễn tập chung, thường xuyên rà soát để đánh giá hiệu quả phối hợp, nhận diện những hạn chế và kịp thời điều chỉnh phương án xử lý.

Việc xây dựng hệ thống pháp quy vững chắc, đi cùng năng lực thực thi và cơ chế giám sát độc lập, là nền tảng quan trọng để Việt Nam từng bước phát triển lĩnh vực năng lượng hạt nhân an toàn, có kiểm soát.

Trong đó, tổ chức được cấp phép phải chịu trách nhiệm chính về an toàn, còn cơ quan pháp quy cần có đủ năng lực chuyên môn, nguồn lực và tính độc lập để thực hiện chức năng thẩm định, thanh tra, giám sát.

Đây cũng là điều kiện cần thiết nhằm bảo đảm các yêu cầu về an toàn bức xạ, an ninh hạt nhân và ứng phó sự cố được đặt lên hàng đầu trong quá trình phát triển năng lượng hạt nhân tại Việt Nam.

Onkalo: Bước tiến mới trong xử lý chất thải hạt nhân trên thế giới