Theo các chuyên gia, nguyên nhân không chỉ đến từ tác động của biến đổi khí hậu và hiện tượng El Niño mà còn chịu ảnh hưởng rõ rệt của hiệu ứng đảo nhiệt đô thị (Urban Heat Island - UHI). Đây là hiện tượng khu vực đô thị có nhiệt độ cao hơn đáng kể so với vùng ven hoặc nông thôn do quá trình bê tông hóa, mật độ xây dựng dày đặc và sự suy giảm của cây xanh, mặt nước.

Thông thường, nhiệt độ tại khu vực trung tâm đô thị có thể cao hơn vùng ngoại thành từ 1-3 độ C. Tuy nhiên, trong các đợt nắng nóng hoặc tại những siêu đô thị như TP Hồ Chí Minh, mức chênh lệch có thể lên tới 5-8 độ C, khiến cảm giác nóng bức gia tăng rõ rệt, nhất là vào chiều tối và ban đêm.

Chuyên gia khí tượng Lê Thị Xuân Lan cho biết, hiệu ứng đảo nhiệt hình thành khi các bề mặt tự nhiên bị thay thế bởi bê tông, nhựa đường và các công trình cao tầng. Những vật liệu này hấp thụ lượng lớn bức xạ mặt trời vào ban ngày rồi tiếp tục tỏa nhiệt sau khi mặt trời lặn. Trong khi đó, diện tích cây xanh, mặt nước và không gian mở ngày càng thu hẹp, làm giảm khả năng điều hòa nhiệt tự nhiên. Mật độ xây dựng cao còn cản trở lưu thông gió, khiến nhiệt tích tụ lâu hơn trong khu vực nội đô.

Bên cạnh đó, lượng nhiệt phát sinh từ phương tiện giao thông, điều hòa không khí, hoạt động sản xuất và sinh hoạt cũng góp phần làm gia tăng nhiệt độ đô thị. Đây là lý do nhiều khu vực trung tâm vẫn duy trì trạng thái oi nóng dù đã có mưa hoặc nhiệt độ không khí không quá cao.

Theo bà Lê Thị Xuân Lan, hiện tượng đảo nhiệt đã xuất hiện tại nhiều đô thị lớn như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Đồng Nai và Cần Thơ. Tuy nhiên, Hà Nội và TP Hồ Chí Minh là hai địa phương chịu tác động rõ rệt nhất do tốc độ đô thị hóa nhanh, mật độ xây dựng lớn và diện tích bê tông hóa ngày càng mở rộng.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phùng Chí Sỹ, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam nhận định, El Niño và biến đổi khí hậu làm nền nhiệt tăng trên phạm vi rộng, còn hiệu ứng đảo nhiệt đô thị là yếu tố khuếch đại cảm giác nóng trong nội thành. Ngay cả khi mùa mưa đã bắt đầu, nếu lượng mưa không lớn hoặc xuất hiện muộn vào cuối ngày, lượng nhiệt tích tụ trong các công trình vẫn chưa kịp giải phóng, khiến không khí tiếp tục ngột ngạt.

Không chỉ gây cảm giác khó chịu, hiệu ứng đảo nhiệt còn kéo theo nhiều hệ lụy như tăng nguy cơ sốc nhiệt, làm nhu cầu sử dụng điện cho làm mát tăng mạnh, ảnh hưởng đến chất lượng không khí và tạo thêm áp lực lên hạ tầng đô thị.

Quy hoạch xanh - giải pháp giảm đảo nhiệt

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phùng Chí Sỹ, hiệu ứng đảo nhiệt không đơn thuần là vấn đề thời tiết mà là hệ quả của quá trình phát triển đô thị. Vì vậy, muốn "hạ nhiệt" cho thành phố cần bắt đầu từ quy hoạch không gian và phát triển đô thị theo hướng bền vững.

Thực tế cho thấy, quá trình đô thị hóa nhanh khiến diện tích đường nhựa, bãi đỗ xe, quảng trường và các công trình bê tông tại TP Hồ Chí Minh ngày càng gia tăng, trong khi cây xanh, hồ nước và không gian mở chưa được phát triển tương xứng.

Ngoài khả năng hấp thụ nhiệt của bê tông và nhựa đường, các nguồn nhiệt nhân tạo từ giao thông, hệ thống điều hòa, hoạt động công nghiệp và tiêu thụ năng lượng cũng khiến nhiệt độ đô thị tiếp tục tăng. Bên cạnh đó, mật độ nhà cao tầng dày đặc làm giảm khả năng lưu thông gió, khiến nhiệt khó thoát ra ngoài, đặc biệt tại khu vực trung tâm.

Trong khi đó, các vùng ven với nhiều cây xanh, đất tự nhiên, sông ngòi và mặt nước vẫn duy trì khả năng điều hòa vi khí hậu tốt hơn. Đây là nguyên nhân tạo nên sự chênh lệch nhiệt độ khá rõ giữa trung tâm và ngoại thành, đặc biệt vào buổi chiều và ban đêm.

Các chuyên gia nhận định, trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng tần suất và cường độ các đợt nắng nóng, hiệu ứng đảo nhiệt sẽ trở thành một trong những thách thức lớn đối với các đô thị Việt Nam.

Để giảm tác động của hiện tượng này, TP Hồ Chí Minh cần ưu tiên mở rộng hệ thống cây xanh, công viên và hành lang ven sông; bảo vệ các mặt nước tự nhiên để tăng khả năng điều hòa vi khí hậu. Đồng thời, thành phố cần nghiên cứu sử dụng vật liệu phản xạ nhiệt cho mái nhà, mặt đường và công trình công cộng; phát triển mái xanh, tường xanh, quy hoạch các hành lang thông gió và kiểm soát mật độ xây dựng tại khu vực trung tâm.

Về lâu dài, phát triển giao thông công cộng, giảm phát thải từ phương tiện cá nhân, sử dụng năng lượng hiệu quả và cắt giảm khí nhà kính sẽ không chỉ góp phần hạn chế hiệu ứng đảo nhiệt mà còn nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, hướng tới mục tiêu xây dựng TP Hồ Chí Minh trở thành đô thị xanh, bền vững và có sức chống chịu cao trước các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Trong bối cảnh nắng nóng vẫn được dự báo xuất hiện xen kẽ trong mùa mưa, hiệu ứng đảo nhiệt không còn là hiện tượng cục bộ mà đã trở thành lời cảnh báo về yêu cầu phát triển đô thị theo hướng cân bằng hơn giữa tăng trưởng kinh tế, quy hoạch không gian và bảo vệ môi trường.

[Góc nhìn tuần qua]: Đảo nhiệt đô thị - “Khi thành phố trở thành Chiếc chảo lửa"

Thiên Thanh