[Góc nhìn tuần qua]: Đảo nhiệt đô thị - “Khi thành phố trở thành Chiếc chảo lửa"

Đảo nhiệt đô thị không còn là khái niệm xa lạ mà đã trở thành trải nghiệm thường ngày của người dân. Từ cảm giác nóng rát trên vỉa hè, những căn hộ tích nhiệt đến tận đêm, đến áp lực đối với người lao động ngoài trời - tất cả đều phản ánh tác động rõ rệt của hiện tượng này. Đồng thời, nhu cầu sử dụng điện tăng cao cũng kéo theo nguy cơ quá tải và cháy nổ. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng, đảo nhiệt đô thị trở thành thách thức lớn đối với các thành phố hiện đại. Đây không chỉ là vấn đề thời tiết mà còn liên quan đến quy hoạch đô thị, quản lý tài nguyên và định hướng phát triển bền vững trong tương lai.

Trong vài thập kỷ qua, đô thị hóa nhanh đã làm thay đổi diện mạo nhiều thành phố. Hàng loạt khu đô thị, cao ốc, trung tâm thương mại và hạ tầng giao thông được xây dựng, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, đi kèm với đó là sự thu hẹp của không gian xanh vốn giúp điều hòa khí hậu. Nhiều hồ nước bị san lấp, đất trống và cây xanh bị thay thế bằng bê tông, nhựa đường - những vật liệu hấp thụ nhiệt mạnh. Ban ngày tích nhiệt, ban đêm tỏa nhiệt khiến thành phố luôn nóng hơn vùng ven. Mật độ xây dựng dày đặc cũng cản trở lưu thông không khí. Các dãy nhà cao tầng giữ lại hơi nóng, làm không gian trở nên ngột ngạt, nhất là trong những ngày nắng kéo dài.

Ngoài ra, hoạt động của con người như giao thông và sử dụng điều hòa cũng góp phần làm tăng nhiệt. Thiết bị làm mát giúp bên trong dễ chịu nhưng lại thải nhiệt ra môi trường, tạo vòng luẩn quẩn. Việc thiếu cây xanh và ưu tiên xây dựng hơn không gian sinh thái khiến khả năng làm mát tự nhiên suy giảm. Đảo nhiệt đô thị vì thế là hệ quả tích tụ của quá trình phát triển chưa cân bằng giữa hạ tầng cứng và hạ tầng xanh.

Bê tông hóa và sự suy giảm cây xanh, mặt nước đang làm gia tăng hiệu ứng đảo nhiệt, kéo theo nhiều hệ lụy rõ rệt trong đời sống đô thị. Nắng nóng kéo dài không chỉ gây khó chịu mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, hạ tầng và an toàn, từ gia tăng bệnh tật, áp lực điện năng đến nguy cơ cháy nổ. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, hiện tượng này càng trở nên đáng lo ngại khi làm tăng rủi ro cho con người và đô thị. Vậy đảo nhiệt đô thị đang tác động ra sao và vì sao các thành phố ngày càng trở thành “điểm nóng”?

Đảo nhiệt đô thị trước hết tác động trực tiếp đến sức khỏe con người. Khi nhiệt độ môi trường duy trì ở mức cao trong thời gian dài, cơ thể phải hoạt động liên tục để điều hòa thân nhiệt. Người già, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh tim mạch, hô hấp trở thành những nhóm dễ bị tổn thương nhất. Đối với người lao động ngoài trời như công nhân xây dựng, công nhân môi trường, tài xế, shipper hay người bán hàng rong, nắng nóng không chỉ gây mệt mỏi mà còn làm gia tăng nguy cơ say nắng, kiệt sức, mất nước và tai nạn lao động. Không chỉ ảnh hưởng đến thể chất, nhiệt độ cao còn làm giảm chất lượng giấc ngủ, tăng căng thẳng tâm lý, suy giảm hiệu suất lao động và học tập. Những đêm nóng kéo dài khiến cơ thể không có đủ thời gian phục hồi sau một ngày làm việc.

Song song với đó là áp lực rất lớn lên hệ thống điện. Điều hòa hoạt động liên tục khiến phụ tải tăng cao, kéo theo nguy cơ quá tải cục bộ. Khi thiết bị điện vận hành trong điều kiện nhiệt độ môi trường cao, nguy cơ chập cháy cũng gia tăng. Thực tế cho thấy, trong các đợt nắng nóng kéo dài, nhiều địa phương liên tiếp ghi nhận các vụ cháy rừng, cháy cỏ, cháy nhà dân và cháy kho xưởng. Dù nguyên nhân trực tiếp có thể khác nhau, nhưng nền nhiệt cao, không khí khô và gió nóng đã tạo điều kiện để ngọn lửa bùng phát nhanh và lan rộng hơn.

Điều đó cho thấy biến đổi khí hậu và đảo nhiệt đô thị đang góp phần làm gia tăng rủi ro đối với an toàn cộng đồng. Khi đặt hiện tượng này trong bối cảnh nóng lên toàn cầu, nguy cơ càng trở nên đáng lo ngại. Nhiệt độ nền của Trái Đất tăng lên kết hợp với hiệu ứng đảo nhiệt đã khiến nhiều thành phố phải đối mặt với những mùa hè khắc nghiệt hơn trước. Đây không còn là câu chuyện của một vài ngày nắng nóng mà là xu hướng dài hạn đòi hỏi các đô thị phải thay đổi cách phát triển.

Đảo nhiệt đô thị và những hệ lụy đối với sức khỏe con người, nguy cơ cháy nổ hay áp lực lên hạ tầng cho thấy đây không còn là vấn đề của riêng ngành môi trường hay khí tượng. Đó là thách thức đặt ra đối với quá trình quy hoạch và phát triển của mỗi đô thị trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng. Thực tế cũng cho thấy, không có giải pháp nào có thể ngay lập tức làm "hạ nhiệt" các thành phố.

Tuy nhiên, nhiều quốc gia trên thế giới đã chứng minh rằng, nếu biết trả lại không gian cho cây xanh, mặt nước và thiên nhiên, đồng thời quy hoạch đô thị theo hướng thích ứng với khí hậu, các thành phố hoàn toàn có thể giảm thiểu hiệu ứng đảo nhiệt và nâng cao khả năng chống chịu trước thời tiết cực đoan. Vậy đâu là xu hướng phát triển đô thị xanh đang được nhiều quốc gia lựa chọn? Và Việt Nam cần làm gì để xây dựng những thành phố vừa hiện đại, vừa thích ứng với biến đổi khí hậu? Nội dung này sẽ được đề cập trong phần tiếp theo.

Nhiều quốc gia đã chuyển từ tư duy "chống nóng" sang "thích ứng với nhiệt". Thay vì chỉ mở rộng hệ thống điều hòa hay tiêu thụ nhiều năng lượng hơn, các thành phố bắt đầu đầu tư mạnh vào hạ tầng xanh. Những công viên mới được hình thành. Hồ điều hòa được khôi phục. Mái nhà xanh, tường cây, vật liệu phản xạ nhiệt, hành lang sinh thái, giao thông xanh và các giải pháp thiết kế đô thị thích ứng khí hậu đang trở thành xu hướng trong quy hoạch hiện đại. Đối với Việt Nam, phát triển đô thị xanh không đơn thuần là trồng thêm cây.

Đó là quá trình quy hoạch đồng bộ, bảo vệ mặt nước tự nhiên, kiểm soát mật độ xây dựng, tăng diện tích không gian công cộng, sử dụng vật liệu thân thiện môi trường và thúc đẩy mô hình đô thị phát thải thấp. Một thành phố có nhiều cây xanh sẽ không chỉ mát hơn mà còn sạch hơn, khỏe hơn và có khả năng chống chịu tốt hơn trước các hiện tượng thời tiết cực đoan. Đầu tư cho hạ tầng xanh vì thế cũng chính là đầu tư cho sức khỏe cộng đồng và sự phát triển bền vững.

[Góc nhìn tuần qua]: Báo chí Cách mạng kỷ nguyên số - “Động lực cho phát triển xanh và bền vững”